مقایسه تحلیلی دیدگاه سه اندیشمند معاصر با محوریت منشا مسئولیت اخلاقی انسان

چرایی و فلسفه مسئولیت اخلاقی که از آن به منشا بودن مسئولیت اخلاقی نسبت به سائل یاد می‌شود، در اخلاق اسلامی و غیر اسلامی متفاوت است. در اخلاق اسلامی سائل حقیقی خداوند است، اما به دلیل تفاوت در دلایل و مستندات اخلاقی و اجتهادهای فکری اندیشمندان،تحلیل‌های متفاوتی از منشا بودن خداوند به‌عنوان سائل و انسان به‌عنوان مسئول عنه در آثار آن‌ها دیده می‌شود. برای درک بهتر این تفاوت‌ها، نظرات سه اندیشمند معاصر مصباح یزدی، جوادی آملی، دراز به روش توصیفی- تحلیلی و در قالب فیش‌برداری از منابع کتابخانه‌ای موردبررسی گرفت. هدف از بررسی این سه تفکر، روشن شدن نظرات اندیشمندان و بیان پاسخ‌های آنان به سوالات این حوزه است. یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که اگرچه هر سه آن‌ها منشا مسئولیت اخلاقی را پاسخگویی به خداوند می‌دانند، اما تحلیل‌ها نشان می‌دهد، مصباح یزدی بر مالک بودن خداوند، جوادی آملی بر رابطه خلافتی که برای انسان نسبت به خداوند وجود دارد و عبدالله دراز بر شرط اختیار انسان استوار است. دیدگاه دوم از جهت کاربردی کردن اخلاق درصحنه اجتماع، درخور توجه است و دیدگاه سوم نیز به جهت قدرت پاسخگویی به شبهات حوزه مسئولیت اخلاقی شایان‌ذکر است.

an analytical comparison of the views of three contemporary thinkers on the origin of human moral responsibility

the rationale and philosophy behind moral responsibility, often referred to as the origin of moral accountability, vary between islamic and non-islamic ethics. in islamic ethics, the ultimate questioner and examiner is god. however, due to differences in reasoning, ethical foundations, and intellectual approaches among scholars, diverse interpretations emerge regarding god's role as the ultimate questioner and humans' role as the ones accountable. this study examines the perspectives of three contemporary thinkers — ayatollah mesbah yazdi, ayatollah javadi amoli, and muhammad abdullah daraz — using a descriptive-analytical methodology. the findings reveal that while all three thinkers identify god as the source of moral responsibility, mesbah yazdi emphasizes god's ownership, javadi amoli focuses on the vicegerency relationship between humans and god, and draz underscores human free will as a prerequisite for accountability. the second view is noteworthy for its practical application of ethics in society, while the third view stands out for its ability to address doubts concerning moral responsibility.