بررسی انتقادی تعمیم حکم فلسفی در مجربات

در حکمت اسلامی، مجرّبات یعنی قضایایی که از تکرار مشاهدۀ یک پدیده همراه با قیاس خفی حاصل می‌شوند و در علوم تجربی و طب سنتی کاربرد داشته‌اند. تعمیم این احکام به موارد مشاهده‌نشده با چالش‌های معرفتی عمیقی از قبیل ابهام در احراز رابطه ذاتی، محدودیت‌های تجربه بشری و عدم شناخت کامل علل و شرایط مواجه است. این مقاله با به‌کارگیری روش تحلیلی - انتقادی و استناد به آرای فیلسوفان اسلامی، نشان می‌دهد با وجود ادعای یقین مطلق در نظریه کلاسیک، شروط تحقق این یقین در عمل احراز‌ناپذیر هستند. نوآوری اصلی پژوهش، ارائه و دفاع نظام‌مند از تز «یقین مشروط» در جایگاه نتیجه اجتناب‌ناپذیر این تحلیل است. این امر از طریق نقد کاربردی قاعدۀ «امر اتفاقی اکثری و دائمی نیست» و نشان‌دادن عدم امکان تعیین مصداق «اکثری» و نیز تفکیک فرایند تعمیم محقق شده است. بر این اساس، مانع نهایی قطعیت و یقین در مجربات در مرحله تشخیص مصادیق خارجی، علت و معلول است. این پژوهش نتیجه می‌گیرد مجربات فاقد قطعیت مطلق هستند و اعتبار آنها عمدتاً مبتنی بر کارآمدی عملی و تکرارپذیری است، نه مطابقت تام با واقع. این پژوهش انتقادی، سبب بازتعریف جایگاه مجربات در معرفت‌شناسی اسلامی و رویکردی چندلایه‌ای به اعتبار گزاره‌های تجربی می‌شود.

the generalization of philosophical judgments in mujarrabāt: a critical examination

mujarrabāt in islamic philosophy are rules derived from repeated observation of phenomena combined with subtle analogical reasoning, historically applied in empirical sciences and traditional medicine. generalizing these judgments to unobserved cases, however, poses significant epistemic challenges, including ambiguity in identifying intrinsic causal relations, limitations of human experience, and incomplete knowledge of conditions. using an analytical-critical approach grounded in classical islamic philosophical thought, this study argues that claims of absolute certainty in mujarrabāt are practically unattainable. the paper introduces and defends the concept of “conditional certainty” as an inevitable outcome of this analysis. by critically examining the principle “the coincidental is not permanent and prevalent” and highlighting the difficulties in determining “prevalent” instances, the study shows that mujarrabāt are primarily validated through practical efficacy and repeatability, rather than exact correspondence with reality.