نگاه تحلیلی - انتقادی به مناسبات امر قدسی و امر فرهنگی در تفکر دینی نصر حامد ابوزید

مسئلۀ امر قدسی یا فرهنگی‌بودن دین از چالش‌های بنیادین در حوزۀ مطالعات دینی معاصر به ‌شمار می‌رود. نصر حامد ابوزید با مواجهه‌ای نقادانه با دو رویکرد اصلی در این حوزه درصدد تبیین روشی بدیل برآمده است؛ نخست: قرائت سنتی فراتاریخی که دین را تجلی مستقیم امر قدسی می‌داند؛ دوم: دیدگاه علوم انسانی که دین را پدیده‌ای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی تلقی می‌کند. وی با تاکید بر پیچیدگی شناخت امر قدسی در بستر تجربۀ انسانی، نقش عوامل فرهنگی، تاریخی و زبانی را در فرآیند فهم دینی برجسته ساخته و به جای رویکرد نزولی، دیالکتیک صعودی را در تحلیل مناسبات امر قدسی و امر فرهنگی پیشنهاد کرده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی، تحلیلی و انتقادی و بررسی آثار ابوزید، به ارزیابی ظرفیت‌های نظری دیدگاه وی در پیوند و همگرایی مفهومی و روشی میان نگرش سنتی و رویکرد اجتماعی به امر قدسی می‌پردازد. هرچند دیدگاه ابوزید با انتقاداتی چون برجسته‌سازی بیش از حد نقش فرهنگ، تقلیل قلمرو امر قدسی، غفلت از وجوه ثابت انسان و استفادۀ افراطی از ابزارهای مادی در شناخت مفاهیم متافیزیکی مواجه است، اما باید توجه داشت که هدف غایی وی نه طرد امر قدسی، بلکه بازتعریف و تثبیت جایگاه دین در جامعه با تاکید بر گفتگو، تفسیر و پویایی فهم دینی است. این رویکرد اگر نقدهای وارد بر آن به شکل منطقی و روشمند بررسی و اصلاح شود، می‌تواند زمینۀ مناسبی برای حل برخی از مسائل دینداری در جهان معاصر فراهم آورد.

an analytical-critical perspective on the relationship between the sacred and the cultural in naṣr ḥāmid abū zayd’s religious thought

this study examines the relationship between the sacred and the cultural dimensions of religion in naṣr ḥāmid abū zayd’s thought. abū zayd offers a critical alternative to both the traditional, supra-historical reading of religion and the human sciences perspective that views religion as a cultural phenomenon. emphasizing the complexity of apprehending the sacred in human experience, he highlights the influence of linguistic, historical, and cultural factors and proposes an ascending dialectical approach to the interaction between religion and culture. while critics argue that this perspective risks overemphasizing culture and diminishing the sacred, abū zayd’s goal is not to reject the sacred but to redefine religion’s societal role through dialogue and interpretive dynamism. this framework offers a potential pathway for addressing contemporary challenges to religious understanding and practice.