ابن‌سینا و کاربست «قاعده الواحد» در فلسفۀ سیاسی او

قاعدۀ فلسفی «الواحِد لایصدِر عَنهُ الِا الواحِد» در فلسفۀ اسلامی اهمیت فراوانی دارد و بخشی از تاملات نظری و فلسفی را به خود اختصاص داده است؛ به طوری که برخی از متکلمان به‌کلی منکر آن شده‌اند و عده‌‌ای دیگر از فیلسوفان مانند ابن‌سینا در اثبات آن براهینی اقامه کرده‌اند. در مقاله حاضر، این پرسش مطرح است که کاربست «قاعده الواحد» را در فلسفۀ سیاسی ابن‌سینا بر اساس چه مولفه‌هایی می‌توان استخراج و تبیین کرد؟ مواردی همچون سلسله‌مراتب عالم هستی، تقسیم‌بندی طبقات اجتماعی، سلسله‌مراتبی‌بودن عالم عقول و نقش نبی در رهبری جامعه مولفه‌های آن هستند. به واسطه همین مراتب و طبقه‌بندی طولی در «قاعده الواحد» و پذیرش و اثبات آن از سوی ابن‌سینا، به عقیده او نبی نیز به دلیل اتصال به عقل فعال، شایسته هدایت و رهبری جامعه است که در اثبات شایستگی پیامبر برای رهبری مدینه از مسئله وحی بهره می‌گیرد؛ به این معنا که قوه عقلیۀ نبی به واسطه برخورداری از پرتو نورانی عقل فعال به مرتبه عقل قدسی دست می‌یابد و پدیده وحی را تحقق می‌بخشد. درواقع نبی سعادت جهان محسوس را با تشکیل حکومت و سعادت جهان معقول را با دانش مستقیم از طریق وحی ابلاغ می‌کند. چنین اتصالی به عقل فعال در چارچوب «قاعده الواحد»، فلسفۀ سیاسی حکیم بوعلی سینا را در امر عهده‌داری و زعامت جامعه تحت تاثیر قرار می‌دهد؛ چرا‌که چنین کسی سعادت و تدبیر عالمیان را بهتر از دیگران می‌داند. پژوهش حاضر از روش کیفی به شیوه کتابخانه‌ای و همچنین روش تجزیه و تحلیل داده‌ها با رویکرد تفسیری - تفهمی بهره گرفته است.

ibn sīnā (avicenna) and the application of the rule of the one in his political philosophy

the philosophical principle al-wāḥid lā yaṣdiru illā al-wāḥid (the one can only emanate one; or: from the one only one proceeds) holds significant importance in islamic philosophy and has been the subject of extensive theoretical and philosophical reflection. while some theologians have outright rejected it, philosophers such as ibn sīnā (avicenna) have advanced demonstrative proofs to affirm it. this article examines the following question: how can the application of the rule of the one in ibn sīnā’s political philosophy be extracted and explained based on its constituent elements?  its key components of this application include such cases as:  the hierarchical order of existence, the stratification of social classes, the hierarchial (i.e. graded structure) of the world of intellects (ʿālam al-ʿuqūl), and the role of the prophet (nabī) in societal leadership. according to ibn sīnā, the rule of the one—with its emphasis on vertical gradation—necessitates that the prophet, due to his connection with the active intellect (al-ʿaql al-faʿʿāl), is uniquely qualified to guide and lead society. ibn sīnā employs the concept of revelation (waḥy) to justify the prophet’s leadership of the ideal city (madīna): the prophet’s rational faculty, illuminated by the active intellect, attains the rank of sacred intellect (ʿaql qudsī), thereby actualizing revelation. in this framework, the prophet ensures the happiness of the sensible world through governance and the happiness of the intelligible world through direct knowledge transmitted via revelation.  this connection to the active intellect, structured by the rule of the one, profoundly shapes ibn sīnā’s political philosophy, particularly regarding leadership (imāma) and governance (siyāsa). the prophet, as the one most capable of comprehending universal order, is deemed best suited to administer worldly and spiritual affairs. this study employs a qualitative library-based method and interpretive-analytical data analysis to elucidate these dimensions.