عدالت آموزشی از منظر فقه امامیه: تحلیل انتقادی-تطبیقی مبانی، چارچوب نظری و سیاست‌های راهبردی در نظام تعلیم و تربیت معاصر

عدالت آموزشی به عنوان یکی از اساسی‌ترین اهداف توسعه پایدار و یکی از اصول کلیدی اندیشه اسلامی، موضوع این پژوهش میان‌رشته‌ای است. این مقاله با هدف ارائه یک چارچوب نظری جامع و عملیاتی برای تحقق عدالت آموزشی، به واکاوی عمیق مبانی فقهی در مکتب امامیه می‌پردازد. روش‌شناسی پژوهش، ترکیبی از تحلیل مفهومی-استنادی و تحلیل انتقادی-تطبیقی است. در این چارچوب، قواعد بنیادینی همچون قاعده لاضرر، اصل نفی عسر و حرج و اصول کرامت و مساوات انسانی به عنوان پایه‌های نظری یک نظام آموزشی عادلانه مورد بررسی قرار می‌گیرند. بخش نوآورانه پژوهش، در تحلیل تطبیقی این مبانی با سیاست‌های عدالت‌محور در نظام‌های آموزشی موفق جهانی همچون فنلاند و کانادا نهفته است. این مقاله نشان می‌دهد که علی‌رغم تفاوت‌های بنیادین در بستر فرهنگی و سیاسی، اصول فقهی، یک زیربنای فلسفی و اخلاقی محکم برای بومی‌سازی و پیاده‌سازی راهکارهای موفق جهانی فراهم می‌آورند. در نهایت، با استناد به این یافته‌ها، یک مدل عملیاتی شامل سیاست‌های مشخص در حوزه‌های توزیع عادلانه منابع، دسترسی فراگیر به آموزش و رویکردهای ضدتبعیض ارائه می‌شود. این پژوهش بر این باور است که بازگشت به مبانی فقهی و توسعه یک فقه تربیتی نوین، نه تنها به حل چالش‌های روزافزون نابرابری آموزشی در جوامع اسلامی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند یک الگوی بدیل و جامع در گفتمان جهانی عدالت آموزشی ارائه دهد.

educational justice from the perspective of imami jurisprudence: a critical-comparative analysis of the foundations, theoretical framework, and strategic policies in the contemporary education system

educational justice, as one of the fundamental goals of sustainable development and a central principle in islamic thought, constitutes the focus of this interdisciplinary study. this article aims to present a comprehensive and operational theoretical framework for realizing educational justice by deeply examining the jurisprudential foundations within the imamiyyah (twelver shi‘a) legal tradition. the methodology employed is a combination of conceptual–documentary analysis and critical–comparative evaluation. within this framework, fundamental jurisprudential maxims—such as the principle of no harm (lā ḍarar), the doctrine of eliminating hardship (nafy al-‘usr wa al-ḥaraj), and the principles of human dignity and equality—are analyzed as the theoretical foundations of a just educational system. the innovative contribution of this study lies in its comparative analysis of these jurisprudential foundations with justice-oriented educational policies in successful global education systems, such as those of finland and canada. the article demonstrates that despite substantial differences in cultural and political contexts, islamic jurisprudential principles provide a solid philosophical and ethical basis for localizing and implementing globally successful strategies. finally, drawing on these findings, the paper proposes an operational model that includes concrete policies in the domains of equitable resource distribution, inclusive access to education, and anti-discrimination approaches. the study argues that returning to jurisprudential foundations and developing a renewed “educational fiqh” not only contributes to addressing the growing challenges of educational inequality in islamic societies but can also offer an alternative, comprehensive model to the global discourse on educational justice.