بررسی مبانی فقهی اخذبالسوم در فقه پژوهشی مذاهب خمسه اسلامی

اخذ بالسوم یکی از شیوه‌های ابتدایی و مهم در فرآیند خرید و فروش است که نقش اساسی در ورود به معامله و تملک مال دارد و در فقه مذاهب خمسه اسلامی مورد بحث قرار گرفته است. این مفهوم در منابع فقهی اختلاف‌هایی درباره مشروعیت، شرایط تحقق و آثار حقوقی به همراه دارد. اهمیت مطالعه اخذ بالسوم به دلیل کاربرد آن در معاملات سنتی و برخی تعاملات اقتصادی معاصر است که شناخت دقیق مبانی فقهی و تطبیقی آن موجب تسهیل فهم قواعد حقوقی و بهبود رویه‌های قضایی می‌گردد. هدف تحقیق، تبیین جایگاه اخذ بالسوم در نظام فقهی مذاهب خمسه و بررسی تفاوت‌ها و اشتراکات نظری در خصوص مشروعیت، شرایط تحقق و آثار حقوقی آن است. پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده و یافته‌ها نشان می‌دهد که هر کدام از مذاهب برداشت متفاوتی از اخذ بالسوم دارند؛ برخی آن را مرحله مقدماتی ایجاب، برخی تعهد یا تملک ضمنی می‌دانند. این تفاوت‌ها پیامدهای عملی مهمی در نظام حقوقی و رویه قضایی دارد و ضرورت بازشناسی این مفهوم در حقوق معاصر اسلامی را برجسته می‌سازد.

an analytical study of the jurisprudential foundations of akhdh bil-soum in the jurisprudential research of the five islamic schools of thought

abstractakhdh bil-soum is one of the fundamental methods in buying and selling, playing a key role in contract formation and property ownership. this concept is addressed within the jurisprudence of the five islamic schools of thought. however, there are differences regarding its legitimacy, conditions, and legal effects across these schools. the importance of this research lies in the application of akhdh bil-soum in traditional and some modern economic transactions, where its jurisprudential and comparative understanding aids legal interpretation and judicial processes. the study aims to clarify akhdh bil-soum’s position in the jurisprudential systems of the five schools, examining their theoretical differences and commonalities about legitimacy, conditions, effects, and its relation to general sale contract rules. using a descriptive-analytical and library-based approach, the research comparatively analyzes the concept. findings indicate that each school, relying on religious texts and jurisprudential principles, interprets akhdh bil-soum differently; some see it as an initial offer phase, others as implicit commitment or ownership transfer. these divergent views have important practical implications in legal systems and court procedures, highlighting the need for recognizing the concept in contemporary islamic law.