نقدی بر سیاست‌های تقنینی در قبال خانواده‌های بدسرپرست: بازخوانی مفاهیم حمایت، مسئولیت و عدالت

سیاست‌گذاری در حوزه خانواده‌های بدسرپرست در ایران با چالش‌های مفهومی و ساختاری جدی مواجه است. مفاهیم کلیدی مانند «حمایت»، «مسئولیت» و «عدالت» اغلب به‌صورت تقلیل‌گرایانه و تک‌بعدی در قوانین و آیین‌نامه‌ها تعریف شده‌اند، به‌طوری‌که تمرکز اصلی بر جداسازی کودک، مجازات والدین، و ارائه خدمات حداقلی است. این رویکرد، نه‌تنها با اصول روان‌شناسی رشد و عدالت ترمیمی ناسازگار است، بلکه موجب گسست‌های عاطفی، بازتولید آسیب، و کاهش اثربخشی مداخلات می‌شود. در پاسخ به این چالش‌ها، چارچوب مفهومی جدیدی پیشنهاد شده است که بر تلفیق نظریه‌های بین‌رشته‌ای (مانند نظریه دلبستگی، سیستم‌های خانواده و عدالت ترمیمی)، بازتعریف مفاهیم بنیادین، و طراحی سیاست‌هایی مشارکتی و توانمندساز تاکید دارد. این چارچوب، خانواده را نه‌تنها به‌عنوان واحد آسیب‌دیده، بلکه به‌عنوان بستری بالقوه برای بازسازی روابط، رشد روانی کودک، و اصلاح سبک‌های والدگری در نظر می‌گیرد. بر اساس این چارچوب، مجموعه‌ای از پیشنهادات سیاستی در سه سطح تقنینی، اجرایی و حمایتی ارائه شده است. در سطح تقنینی، تدوین قانون جامع خانواده‌های بدسرپرست، اصلاح قوانین موجود، و ایجاد سازوکارهای مشارکتی برای خانواده‌ها پیشنهاد شده است. در سطح اجرایی، طراحی مراکز بازسازی خانواده، توسعه نظام ارزیابی چندبعدی، و آموزش والدگری از جمله راهکارهای کلیدی‌اند. در سطح حمایتی، ارائه بسته‌های ترکیبی خدمات روانی، آموزشی و مالی، تدوین سیاست‌های مکمل در حوزه آموزش و سلامت روان، و تغییر نگرش عمومی از طریق برنامه‌های فرهنگی و رسانه‌ای مورد تاکید قرار گرفته‌اند. گذار از سیاست‌گذاری واکنشی و مجازاتی به سیاست‌گذاری ترمیمی، انسانی و ساختاری، مستلزم بازخوانی مفاهیم، بهره‌گیری از نظریه‌های علمی و مشارکت فعال خانواده‌های آسیب‌پذیر در فرآیند تصمیم‌گیری است. تنها در این صورت می‌توان به سیاست‌هایی دست یافت که نه‌تنها از کودک محافظت می‌کنند، بلکه خانواده را به‌عنوان بستر اصلی رشد، تربیت و بازسازی اجتماعی بازتعریف می‌نماید

a critique of legislative policies towards abusive families: rereading the concepts of support, responsibility, and justice

policy-making concerning families with inadequate guardianship in iran faces profound conceptual and structural challenges. fundamental notions such as support, responsibility, and justice are frequently defined in reductionist and one-dimensional terms within laws and regulations, with a predominant focus on child removal, parental punishment, and the provision of minimal services. such an approach not only conflicts with the principles of developmental psychology and restorative justice but also results in emotional disruption, the reproduction of harm, and diminished effectiveness of interventions. to address these shortcomings, this study proposes a new conceptual framework that highlights the integration of interdisciplinary theories—including attachment theory, family systems theory, and restorative justice—alongside the redefinition of core concepts and the development of participatory and empowering policies. within this framework, the family is viewed not merely as a damaged unit but as a potential environment for rebuilding relationships, fostering children’s psychological growth, and reforming parenting practices. based on this framework, a series of policy recommendations are presented at three levels: legislative, executive, and supportive. at the legislative level, the formulation of a comprehensive law on families with inadequate guardianship, the revision of existing legal provisions, and the establishment of participatory mechanisms for families are recommended. at the executive level, key strategies include establishing family rehabilitation centers, implementing multidimensional assessment systems, and providing structured parenting education. at the supportive level, emphasis is placed on integrated packages of psychological, educational, and financial services, complementary policies in education and mental health, and shifting public attitudes through cultural and media initiatives. ultimately, the transition from reactive and punitive policy-making toward restorative, humane, and structural approaches requires a reconceptualization of key terms, the utilization of scientific theories, and the active involvement of vulnerable families in decision-making processes. only under these conditions can policies be developed that not only ensure child protection but also redefine the family as the central foundation for growth, education, and social reconstruction.