بررسی اعتبار و کارکردهای مفهوم مخالف در نظام‌های حقوقی: از فقه اسلامی تا حقوق خارجی

مفهوم مخالف در فقه اسلامی انواع مختلفی از قبیل شرط، وصف، لقب، عدد، حصر و غایت دارد. تعارض اندیشه های فقها در خصوص حجیّت یا عدم حجیّت برخی از آنها، به حقوق داخلی نیز نفوذ پیدا کرده است. حقوقدانان برخی از مفاهیم مخالف را حجّت و برخی دیگر را حجّت نمی دانند. مداقّه در شروط حجیّت مفاهیمی همچون شرط، وصف و...حاکی از تلاش فقها برای احراز رابطۀ سبّبیتی میان حکم و قید دارد. امری که به سایر مفاهیم قابل تعمّیم است. مطالعۀ تطبیقی نقش قیّدیت در حجیّت مفهوم مخالف در فقه و حقوق، حاکی از این امر است که اگر چه در حقوق خارجی مفاهیم مخالف تفسیم بندی های مرسوم فقهی را ندارد لیکن آنها به «رابطۀ علّت و معلولی» در حجیّت مفهوم مخالف اهمیّت ویژه ای می دهند و تحلیل آنها بیشتر متکی بر تحلیل عقلی و منطقی است تا تفسیر لفظی. به همین منظور به نظر می رسد کلیۀ مفاهیم مخالف می بایست تحت عنوان یک مفهوم واحد (مفهوم قید) تفسیر شود و در استنباط «رابطۀ سبّبیتی میان حکم و قید» از حکم عقل، پیشینۀ تاریخی و فقهی مدد جست.

a comparative study the role of constraint in the proof of argument a contrario in islamic jurisprudence iran law and foreign law

in islamic jurisprudence (fiqh), the concept of mafhum mukhalafah (implicature of opposition) appears in various forms, such as condition, attribute, designation, number, exclusivity, and limitation. jurists’ divergent views regarding the authority (ḥujjiyyah) or non-authority of some of these forms have also influenced domestic law. legal scholars likewise consider some types of implicatures authoritative, while rejecting others. a close examination of the conditions for the authority of concepts such as condition and attribute reveals jurists’ attempts to establish a causal relationship between the ruling and its qualifier—an approach that can be extended to other forms as well. a comparative study of the role of qualification in the authority of mafhum mukhalafah in jurisprudence and law shows that, although foreign legal systems do not adopt the traditional classifications found in fiqh, they place particular emphasis on the “cause-and-effect relationship” in recognizing the authority of such implicatures, grounding their analyses more in rational and logical reasoning than in literal interpretation. accordingly, it seems that all forms of mafhum mukhalafah should be interpreted under a unified notion—the “concept of qualification”—and that in deriving the causal relationship between the ruling and its qualifier, recourse should be made to rational reasoning, as well as historical and jurisprudential precedents.