تحلیل نظریّه «کارشناسی» در تفسیر و ساز و کار آن

برای دانش‌هایی همچون دانش فقه و نیز دانش تفسیر که با متون وحیانی سر و کار دارند راهبردهای کلانی در رسیدن به معارف و سنجش اعتبار گزاره‌ها وجود دارد که گزینش هر یک از آن‌ها، مبتنی بر مبانی، متناسب با اهداف، و مقتضی روش‌های خاصّی است. نظریّه کارشناسی که بنای اولیّه آن توسّط آیت‌الله مصباح پایه‌ریزی شده است، در فراتر از مباحث خبرواحد تفسیری جاری شده و دامنه اعتبار آن نیز فراتر از حدود وثوق نوعی در اعمّ از آیات حِکَمی و احکامی می‌گردد. بر اساس این نظریّه مراد از حجیّت تفسیری «درجه‌ای از رجحان نظری مبتنی بر تئوری معرفت‌شناختی انطباق» است که «در چارچوب معیارهای مورد پذیرش نوع عقلا» حاصل شده باشد. این نظریّه از مبانی متعددی چون: تبعیّت تفسیر از راهبردهای کلان علوم در کشف و سنجش، وحدت رویّه اعتبار ظنون در تفسیر، و... برخوردار بوده و در خصوص مکانیسم تفسیری نیز رویکردهای درون‌گرا، برون‌گرا و بین‌متنی در تفسیر را پوشش می‌دهد. تحلیل ماهیّت، مبانی و مکانیسم این دیدگاه دغدغه هدف اصلی این نوشتار است.

theoretical analysis of the expertise theory in qur'anic exegesis and its mechanism

for disciplines such as jurisprudence and exegesis (tafsir), which deal with revelatory texts, there are overarching strategies for attaining knowledge and assessing the validity of propositions. the selection of any of these strategies is based on foundational principles, aligned with objectives, and necessitates specific methodologies. the expert theory (nazariye ye karshenasi), whose initial foundation was laid by ayatollah mesbah yazdi, extends beyond conventional discussions of solitary interpretive narrations (khabar al wāhid tafsiri). its scope of validity also goes beyond the usual boundaries of typical reliability (wuthūq nawʿī), encompassing both legal verses (āyāt al ahkām) and rulings (ahkām). accordingly, the intended meaning of interpretive authority (hujjiyyat tafsiriyya) here is a degree of theoretical preference based on the epistemological theory of correspondence, which is achieved within the framework of criteria accepted by people of sound intellect (ʿuqalāʾ). this theory is supported by numerous foundations, such as: the adherence of exegesis to the overarching strategies of sciences in discovery and verification, the uniformity in validating speculative indications within exegesis, and others. regarding the interpretive mechanism, it also encompasses introspective, extrospective, and intertextual approaches within exegesis. the main objective of this paper is to analyze the nature, foundations, and mechanism of this perspective.