الگوی مفهومی حکمت در آیینه منابع اسلامی

حکمت یکی از مفاهیم کلیدی و محوری در فرهنگ اسلامی است که در لسان قرآن ستوده شده است. نخستین گام برای گسترش و تثبیت این مفهوم ارزشی در سطوح فردی و اجتماعی، ارائه تعریفی کاربردی از معنا و مفهوم حکمت و سازه‏هایی معنایی آن است. با ‎اینکه پژوهش‌هایی دربارۀ مفهوم‌شناسی حکمت در منابع اسلامی انجام شده است اما همچنان نیاز به ارائۀ مدلی کاربردی برای فهم بهتر این مفهوم و پیوند آن با دیگر مفاهیم همسو احساس می‌شود. این پژوهش به منظور پاسخ‎گویی به این نیاز طراحی شده و هدف آن تدوین یک مدل مفهومی برای حکمت بر پایۀ منابع اسلامی است. برای این منظور، نخست سازه‏ها و مولفه‌های مفهوم حکمت با بررسی منابع اسلامی استخراج، سپس با تحلیل روابط میان این مولفه‌ها، الگوی نهایی حکمت ارائه شد که افزون بر شناسایی مولفه‌ها، به روابط بین آن‌ها نیز اشاره دارد. در تدوین الگوی مفهومی حکمت، از روش معناشناسی واژگانی ساخت‌گرا، با تمرکز بر نظریۀ حوزۀ واژگانی و تحلیل مولفه‌ای، استفاده شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که این الگو بر اساس منابع اسلامی دربردارندۀ سه دستۀ مولفۀ اصلی است: مولفۀ شناختی، مولفۀ عاطفی هیجانی و مولفۀ عملکردی، که هر یک دارای زیرمولفه‌هایی هستند و در ارتباط متقابل با یکدیگر، یک الگوی فرایندی را تشکیل می‌دهند.

the conceptual model of ḥikmah (wisdom) through the lens of islamic sources

wisdom (hikmah) is one of the key concepts in islamic culture, praised in the language of the quran. to expand and solidify this valuable concept at both individual and societal levels, the first step is to provide a practical definition of wisdom and its components. although some studies have explored the conceptualization of wisdom in islamic sources, there remains a need for a functional model to better understand this concept and its relationship with other ethical principles. this research is designed to address this need, aiming to develop a conceptual model of wisdom based on islamic sources.to achieve this, the components of wisdom were first extracted by examining islamic texts, and then, by analyzing the relationships between these components, the final model of wisdom was developed—one that not only identifies the components but also explains their interconnections. in constructing the conceptual model of wisdom, the study employed structural lexical semantics, focusing on the theory of semantic fields and componential analysis.the findings revealed that the conceptual model of wisdom, based on islamic sources, consists of three main categories of components: cognitive, emotional-affective, and behavioral-functional, each containing subcomponents. these elements interact dynamically, forming a process-based model of wisdom.