تایپ‌فیس «امین‌الشرع»: شاخص کتاب‌های چاپ سربی تبریز (1243-1252 ق.)

چاپ کتاب به زبان فارسی در جهان با طبع کتاب داستانِ مسیح و داستانِ سن پیدرو در لیدن آغاز شد (1639 م.). پس از گذشت 300 سال از اختراع چاپ حروفی به دست گوتنبرگ (1455 م.) و 200 سال بعد از طبع نخستین کتاب چاپی فارسی، نخستین کتاب چاپ حروفی در ایران در سال 1233 ق. (1818 م.) در تبریز منتشر شد. این پژوهش نشان می‌دهد که ده کتاب در بین سال‌های 1233 ق. (1818 م.) تا 1252 ق. (1837 م.) در تبریز و به شیوۀ چاپ حروفی منتشر شد. مطبعۀ علی بن الحاج محمدحسین المرحوم التبریزی، معروف به امین‌الشرع تبریزی، واپسین مطبعۀ و ناشر بیشترین منشورات (چهار کتاب) را در این دوره در تبریز است. با توجه به این موضوع که این منشورات همگی با یک تایپ‌فیس طبع شده‌اند، این پژوهش با هدف مطالعۀ بصری تایپ‌فیس «امین‌الشرع» در پی پاسخ به این پرسش است که این تایپ‌فیس به لحاظ فرمی دارای چه ویژگی‌های بصری بوده است؟ تحقیق حاضر از منظر هدف کاربردی و از منظر ماهیت داده‌ها کیفی است و برای جمع‌آوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای استفاده شده است. یافته‌های تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی و بر اساس مطالعۀ تنوع فرم و کاربرد حروف، مشابهت و افتراق آن‌ها با هم تحولات و گستردگی فرم‌ها در شرایط‌ مختلف و در همنشینی‌ با حروف دیگر در تایپ‌فیس به دست آمده است. نتایج مستخرج از این تحقیق نشانگر استفاده از فرم‌هایی با تنوع زیاد در برخی از خانواده‌های حروف، برای مثال خانواده‌های «ک» و «ه»، برگرفته از شیوه‌های مبتنی بر خوشنویسی خط نسخ است. از سوی دیگر ترفندهایی مانند همنشینی با حروف خاص، برای مثال فرم خاصی از خانوادۀ «ب» در کنار خانوادۀ «س»، نشانه‌هایی از توجه به رسانه و محدودیت‌های ابزار چاپ است. همچنین استفاده از خرده‌فرم‌های مشترک برای ساخت حروف دیگر، برای مثال «ن» در شکل‌گیری «س، س، ص، ص»، نگاه مبتنی بر طراحی تایپ‌ را منعکس می‌کند که در استفاده از ابزار جدید بروز پیدا کرده و خبر از خلاقیت و نبوغ متخصصان آن دوره دارد.

typeface amin al-shar': distinguished typeface used in books printed with movable type in tabriz (1243-1252 ah)

the history of book printing in persian language began with the publication of dāstān-i masih in leiden (1639). three hundred years after the invention of movable type printing by gutenberg (1455) and 200 years after printing the first persian book, the first book was printed with movable type in 1233 ah (1818 ad) in tabriz (iran). this research shows that nine books were published in tabriz between 1233 ah (1818 ad) and 1252 ah (1837 ad) using movable type printing. ali ibn mohammad-hossein al-tabrizi, known as amin al-sharʿ tabrizi, was the last printer and the publisher of most of these books (four books) in tabriz during this period. considering that all these publications were printed with the same typeface, this research aims to study the visual features of the amin al-sharʿ typeface by examining its formal visual characteristics. the present study is applied in purpose and qualitative in data nature, and library resources have been used to collect data. the study is conducted through a descriptive-analytical methodology, focusing on the diversity in form and use of letters. the study examined similarities and differences, developments, and letter combinations in various conditions.the results extracted from this research indicate the use of highly diverse forms in some letter families, such as the ک and ه letters, for example, a particular form of the ب family alongside the س family indicates attention tothe medium and the limitations of printing tools. furthermore, the use of common sub-forms to create other letters, for example, ن in shaping س, س, ص, ص , reflects a design-based approach that emerged in the use of new toolsand indicates the creativity and ingenuity of the experts of that period.