تحلیل بصری نگارۀ «شاپور صورت خسرو را به شیرین نشان می دهد» با شیوۀ آیکونولوژی

در نگارگری ایرانی می توان تفسیر هنرمند از متن ادبی را از طریق بررسیِ متون مصور با مضامین ثابت که توسط نگارگران به تصویر کشیده شده، تحلیل کرد. نگارگران در ترسیم نگاره های خمسه طهماسبی در واقع معنای دیگری را در نگاره‎ها خلق کرده‌اند. یکی از نگاره‎هایی که نگارگر به  عنوان مولف یک اثر، معنای افزوده‌ای را ایجاد کرده، تصویر نگاره «شاپور صورت خسرو را به شیرین نشان می دهد» اثر میرزاعلی در نسخه خمسه طهماسبی است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی معنای لایه های پنهانی در نگاره فوق به روش آیکونولوژی شکل گرفته است و جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و اسنادی به طرح این پرسش می‌پردازد که چه لایه‌های معنایی پنهان در نگاره مورد نظر وجود دارد؟ نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که این نگاره از نظر بصری وفادار به متن ادبی داستان نبوده و برخلاف خط داستانیِ متن ادبی نظامی، در این نگاره خبری از شادی، رقص، عیش و نوش شیرین و ملازمان نیست؛ و چهره ها با حالت نگران و متعجب به تصویر کشیده است و با وجود تاکید نظامی در متن مبنی بر عدم وجود نامحرمان، میرزاعلی افرادی نامحرم را در اثر نمایان کرده و در نتیجه فضای عاشقانه و تغزلی داستان، تبدیل به فضای خشک، رسمی و درباری در این نگاره شده است. در حقیقت نگارگر با توجه به شروع تدریجی آشفتگی های اجتماعی، بی عدالتی و ظلم حاکمان به مردم در قلمروی ولایت خود و فسادهای درباری در دوره شاه طهماسب صفوی، بر اساس دیدگاه اجتماعی و سیاسی خود با استفاده از عناصر تصویری از قبیل پوشش افراد، مردانی با کلاه تاج حیدری، طبقۀ کارگری و کشاورزی، کوشک سلطنتی و حالات دسیسه آمیز درباریان، داستان عاشقانه را به یک اثر سیاسی و اجتماعی مربوط به دوران شاه طهماسب صفوی تبدیل کرده است تا به ‌صورت باطنی و غیرمستقیم پیام های هشدارآمیزی مبنی بر نابودی سلطنت در صورت ادامۀ آشفتگی های اجتماعی را به شاه انعکاس دهد.

the visual analysis of khosrow's portrait painted and shown to shirin by shapur with iconology

in persian paintings it is possible to analyze the artists' interpretation of a literary text by investigating the illustrated texts with the same concepts. in khamse of tahmasbi the painters created different meaning in the paintings. one of them is the painting khosrow’s portrait shown to shirin by shapur, created by mirza ali. the current research aims to identify the hidden layers of meaning within the aforementioned painting using iconological approach, and the data is gathered through library and documentary resources, addressing the question of what hidden layers of meaning exist in this painting? the results of this research indicate that this painting is visually unfaithful to the literary text of the story. in this artwork, there is no depiction of joy, dancing, or the revelry of shirin and her servants; instead, the faces are portrayed with expressions of concern and surprise. despite the text emphasizes on the absence of outsiders, mirza ali has portrayed stranger (male) individuals (na-mahram) in the artwork, transforming the romantic and lyrical atmosphere of the narrative into a dry, formal, and courtly setting. the painter, in light of the gradual onset of social upheavals, injustices, and the oppression of rulers against the people in the realm of his province, as well as the courtly corruption during the era of shah tahmasb safavid, has transformed the romantic narrative into political and social commentary relevant to the era of shah tahmasb safavid, using visual elements such as the attire of individuals, men with taj heydari hats, the working class and farmers, the royal palace, and the scheming behavior of courtiers to convey implicit and indirect warnings to the king about the potential downfall of the monarchy if social turmoil continues.