نقش ذکر در تکوین هویت معنوی معماری اسلامی با تاکید بر کتیبه‌های سده‌های نخست تا پنجم هجری

ذکر، یک مفهوم باطنی در فرهنگ اسلامی و عرفان ‌است. نظر به اهمیت این مفهوم، هنرمندان از آن جهت که هنر در اساس، ظهور است و با صورت سر و کار دارد، در آثار خود این مفهوم باطنی را به شکل بصری ترجمه کرده اند. پژوهش حاضر، ضمن بررسی مفهوم دینی عبارت ذکر در وجوه مختلف آن، تمهیدات بصری هنرمندان و معماران در ترجمان مفهوم باطنی ذکر به صورت مادی و بصری در معماری اسلامی را مورد توجه قرار داده است. استفاده از آیات و روایات و نام های خداوند و پیامبر و امامان شیعه و استفاده از اصل وحدت مهمترین راهکارهای بصری ایشان در تکوین هویت بخشی اسلامی به بنا با توجه به مفهوم ذکر است. اساساً در مطالعات هنر اسلامی کمبود مباحث نظری در روند خلق آثار به چالش اصلی تبدیل شده است. از این رو این مقاله سعی دارد چگونگی کاربست مفاهیم نظری اسلام را در هنر به روش کیفی و بر اساس تحلیل داده بنیاد تحلیل کند. در همین راستا 10 نمونه از ذکرهای اسلامی در قالب کتیبه در بناهای سده نخست تا پنجم هجری، بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای به عنوان نمونه انتخاب شده اند. نتایج حاکی از آن است که کاربرد اذکار در صورت‌های متنوع آن، موجب شده است تا آن بنا رنگ ‌و بوی مذهبی و اسلامی‌ گرفته و خواسته و ناخواسته، شخص را در جذبه خویش فروگیرد. توجه به جنبه روحانی و معنوی در هنرهای اسلامی به طور عام و معماری به طور خاص، از یک سو موجب تکوین هویت معنوی اثر شده، هویتی مستقل از فرم و کالبد که حتی به‌ صورت مانعی در برابر رشد هویت فیزیکی واحد و منسجم اثر ‌عمل نماید. از سوی دیگر موجب تکوین اصول بصری خاص همچون اصل وحدت در نظام بصری اسلامی شده است.

the role of zikr in the development of the spiritual identity of islamic architecture with emphasis on the first to fifth centuries of hijri

zikr is a deeply spiritual concept in islamic culture and mysticism. since art is rooted in manifestation and concerned with appearance; the artists have sought in their works to translate this concept into a visual form. the current research, while examining the religious meaning of the term zikr in its various aspects, explores the visual arrangements of artists and architects in interpreting the inner meaning of zikr in a material and visual means in islamic architecture. the use of quranic verses and narrations and the names of god, the prophet, and the shia imams, and the use of the principle of unity are the most important visual strategies in the development of islamic identification based on the concept of zikr. in this regard, based on library studies and qualitative analytical methods, ten examples of islamic ivocations in the form of inscriptions in the buildings of the first to the fifth centuries of hijri have been selected as the samples. the use of azkar in its various forms has given a religious and islamic atmosphere to the buildings which evokes attraction consciously or unconsciously. paying attention to the spiritual and nonmaterial aspects of islamic arts in general and architecture in particular, on the one hand, has resulted in developing the spiritual identity of the work that is independent of the form and body, which even acts as an obstacle against the development of a unified and coherent physical identity; and on the other hand, it has led to the development of distinct visual principles such as the principle of unity in the islamic visual system.