گونه شناسی کاربرد کاشی در آرایه های مسجد مظفریه (کبود) تبریز در بستر مطالعه سنن طراحی و ساخت

کاشیکاری از بهترین شیوه های آرایه بندی در معماری بوده و سابقه کاربرد آن در معماری اسلامی ایران به اواخر قرن چهارم ه.ق می‌رسد. مسجد مظفریه یا کبود تبریز (گُویْ مسجد) به لحاظ کاربرد کاشی نقطه اوجی در هنر اسلامی ایران محسوب می‌شود. در نگاه اول کاربرد وسیع کاشی معرق در این مسجد چشمگیر است که از ظریف ترین نمونه‌های آن در ایران بوده و اصلیترین گونه تزیینی به کار رفته در پوشش داخلی و خارجی بنا است. علاوه بر آن، کاربرد انواع دیگری از کاشیها شامل زرین فام، زیرلعابی آبی و سفید، کاشی زرآراسته و نره کاشی دیده میشود که به طرز ماهرانه و هوشمندانه ای در بنا به ‌کار گرفته شده اند. این مقاله ضمن بررسی کاربرد گونه‌های مختلف کاشی در مسجد مظفریه به تحلیل کاربرد این گونه‌ها در بناهای همزمان و پیشین پرداخته و تلاش دارد ضمن پرداختن به تلاش‌های پیشین برای دستیابی به این فنون، جنبه‌های نوآورانه کاربرد این گونه کاشی‌ها را در مسجد مظفریه کنکاش کند؛ بنابراین هدف پژوهش پیش رو، مطالعه کاربرد گونه های مختلف کاشی در مسجد مظفریه بر اساس پیشینه کاربردی آن روشها در معماری ایرانی بوده و تلاش میکند به این سوال پاسخ دهد که گونه های کاشی به کار رفته در مسجد مظفریه و جنبه های خلاقانه آن نسبت به نمونه های مشابه به کار رفته در گذشته چیست؟ بر این اساس داده ها به روش اسنادی و میدانی جمع‌آوری و به روشهای توصیفی، تحلیلی و تاریخی در این پژوهش استفاده شده اند. نتایج نشان میدهد که علیرغم استفاده از روشهای مرسوم کاشی کاری در مسجد مظفریه، از شیوه های خلاقانه ای در طراحی و اجرای کاشی استفاده شده است که سابقه کمتری در این فن دارد.

typology of tileworking in the decoration of mozaffaria (kaboud) mosque of tabriz within the study of design and making traditions

the mozaffaria or kaboud mosque of tabriz can be considered a milestone in the islamic art of iran in terms of tilework. at first view، the widespread use of mosaic tiles in this mosque is impressive، but with attention to the surfaces a variety of tiles, including luster, underglaze blue and white, gilded tile, and glazed bricks can be seen, which are used skillfully and intelligently in the building. its mosaic tiles are one of the most delicate examples in iran, and it is the main type of decoration used in interior and exterior decorations. this article،, while investigating the application of different types of tiles in kaboud mosque, analyzes the application of these types in simultaneous and previous buildings and tries to address the previous efforts to achieve these techniques and the innovations in kaboud mosque. therefore, this study aims to investigate the tilework types in the kaboud mosque based on the developments of tilework in the past and tries to answer the question of what types of tiles and how they have been used in the kaboud mosque? accordingly, data were collected by documentary and field methods, and descriptive, analytical, and historical methods were used in this research. the results show that despite the use of traditional methods of tileworking in mozafaria mosque, creative methods have been applied in the design and making of tiles, which have less history in this technique.