مطالعۀ نقد تخیل مادی در منتخبی از آثار سلطان محمد نقاش براساس نظریۀ گاستون باشلار

سلطان محمد نقاش، هنرمند برجستۀ دوره صفوی، با خلق آثار زیبا و تخیلی، تاثیر عمیقی بر هنر ایرانی گذاشته است. گاستون باشلار، نظریۀ‌پرداز فرانسوی، بر ارتباط تخیل هنری با عناصر بنیادین طبیعت (آب، آتش، خاک و باد) تاکید می‌کند و نقد تخیلی را به‌عنوان ابزاری برای تحلیل لایه‌های پنهان تخیل در هنر معرفی می‌نماید. این پژوهش به مطالعۀ چهار نگارۀ مشهور سلطان محمد نقاش، شامل «معراج پیامبر»، «دربار کیومرث»، «مرگ ضحاک» و «جشن سده»، با تکیه بر نظریۀ گاستون باشلار می‌پردازد. در ابتدا، نظریۀ تخیل باشلار به تفصیل شرح داده می‌شود و سپس آثار یاد شده از سلطان محمد نقاش، از این منظر تحلیل می‌شوند. اهداف این پژوهش، تحلیل نقش عناصر اربعه در آثار منتخب سلطان محمد نقاش و شناسایی عنصر غالب در این آثار است. جستار حاضر در پی پاسخ به دو سئوال اصلی است: نخست، عناصر اربعه چه نقشی از بُعد بصری در آثار سلطان محمد نقاش دارند؟ دوم، کدام عنصر با غالب ترین حضور بصری در این آثار نمایان است؟ این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی- تحلیلی انجام شده و شیوۀ جمع آوری اطلاعات با استفاده از اسناد کتابخانه‌ای بوده است. نتایج نشان می‌دهد که تعامل میان تخیل و عناصر طبیعی نه‌تنها ابزاری برای خلق هنر است، بلکه نیروی محرکه‌ای در شکل‌دهی به تجربیات انسانی و فرهنگی به شمار می‌آید. عنصر خاک به‌عنوان غالب‌ترین عنصر در آثار سلطان محمد نقاش حضور دارد و بازتاب‌دهندۀ دنیای درونی هنرمند و زمانه‌اش است. آثار این هنرمند چیره دست حس آرامش و شگفتی را به بیننده منتقل می‌کنند و فراتر از واقعیت‌های عینی قرار دارند.

a study of material imagination in a selection of sultan mohammad naqqash's works based on the theory of gaston bachelard

sultan mohammad naqqash, an outstanding artist of the safavid period, has left a deep impact on iranian art by creating beautiful and imaginative works. gaston bachelard, a french theorist, emphasizes the connection between artistic imagination and the fundamental elements of nature (water, fire, earth, and wind) and introduces imaginative criticism as a tool for analyzing the hidden layers of imagination in art. this research focuses on the study of four famous paintings of sultan mohammad naqqash, including the ascension of the prophet, court of kiyomarth, death of zahhak, and century celebration from the perspective of gaston bachelard's theory. therefore, the study seeks to analyze the role of the four elements in selected works of sultan mohammad the painter and identify the dominant element in these works.the emergence of material imagination in sultan mohammad's creativity can be attributed to his consideration of the subjects of his paintings, which often reference religious and mythological themes. he has strived to choose the dominant element in his artworks accordingly.these findings interaction between imagination and natural elements is not only a tool for creating art but also a driving force in shaping human and cultural experiences.the soil element is present as the most dominant element in the works of sultan mohammad naqqash and reflects the inner world of the artist and his time.in this way, his works serve not only as visual representations but also as portals to a deeper understanding of life, the universe, and the intricate connections that bind humanity to the natural world.