مطالعه تطبیقی منسوجات ایرانی ساسانی و اوایل دوره اسلامی با مصر قبطی (منطقه اخمیم) با رویکرد اسطوره‌شناسی ژرژ دومزیل

نساجی سنتی ایران، هنری با قدمتی کهن است که ریشه در دوران ایلامیان دارد، در دوره ساسانی به اوج خود رسید و با آغاز دوره اسلامی، زمینۀ گسترش آن به دیگر نقاط جهان، به‌ویژه سرزمین‌های غربی اسلامی، فراهم شد. همچنین نقوشی که بن‌مایۀ آن ها به دورۀ ساسانی بر می‌گردد، در ادوار پس از این سلسله در هنر ایران دورۀ اسلامی و دیگر سرزمین‌ها مورد تقلید قرار گرفتند و به‌عنوان نقش‌مایه‌های تزیینی در منسوجات به کار گرفته شدند. هدف از پژوهش حاضر، بررسی تطبیقی آثار پارچه‌بافی در ایران دورۀ ساسانی و اوایل دورۀ اسلامی (سده چهارم تا هشتم میلادی) و قبطیان مصر (سده هفتم و هشتم میلادی) در منطقۀ اخمیم با اتکا بر رویکرد اسطوره‌شناسی ژرژ دومزیل است. پرسش های اصلی پژوهش عبارت هستند از: 1- نقش‌مایه، جنس و نوع بافت منسوجات ساسانی و اوایل اسلامی و قبطیان مصر چه ویژگی هایی دارند؟ 2- وجوه افتراق و اشتراک آنها چیست؟ این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی - تطبیقی انجام شده و داده ها با استفاده از منابع مکتوب و تصاویر موجود در موزه‌ها و به شیوۀ نمونه‌گیری از نوع موارد در دسترس انتخاب شده است. نتایج نشان می‌دهد، نقش‌مایه، رنگ و زمینه، جنس الیاف، نوع بافت، شیوۀ بافت و شیوۀ تزیین در دورۀ ساسانی - اوایل اسلامی و قبطی، به ترتیب در قالب چهار گروه حیوانی و پرندگان، گیاهی، انسانی، انتزاعی و هندسی، با رنگ های مات و تند و درخشان، از جنس کتان و پشم و ابریشم، با بافت جناغی و ملیله، با ساختار s و z باف، متقارن در قالب مدالیون (هر دو دوره)، مربع، چرخشی، زیگزاگ و لوزی ظاهر شده اند. همچنین، در منسوجات ساسانی و اوایل اسلامی، نقوش حیوانی، گیاهی و انسانی به‌ترتیب کنش‌های فرمانروایی(شهریاری)، چیرگی(سلحشوری) و شاخص بقا (پیشه‌وری)، را بازتاب می‌دهند، درحالی‌که در منسوجات قبطی، نقوش حیوانی و گیاهی نشانگر شاخص بقا و نقوش انسانی شامل هر سه کنش فرمانروایی، چیرگی و شاخص بقا هستند. گفتمان‌های حاکم در این دوران‌ها، نقشی مهم در بازنمایی ساختار طبقاتی جامعه و برقراری نظم اجتماعی داشته‌اند؛ نظمی که پیوستگی آن در گرو حضور حاکمی است که اجزای جامعه را به‌صورت یک کل منسجم به هم پیوند دهد. 

a comparative study of sassanian and early islamic iranian textiles with coptic egypt (akhmim region) with the mythological approach of georges dumzil

iran's traditional textile art boasts a rich history; and reaching its zenith during the sassanid era. the advent of the islamic era facilitated the spread of this art to various parts of the world, particularly in the western islamic regions. motifs from the sassanid period were not only preserved but also imitated in subsequent islamic art and textiles, becoming integral decorative elements. the results indicate that motifs, colors, and backgrounds, types of fiber, textures, weaving methods, and decoration techniques from the sassanid, early islamic and coptic periods can be categorized into four groups: animal and bird, plant, human, and abstract and geometric. these categories encompass variations in dull and bright colors, as well as different fibers such as linen, wool, and silk, and weaving styles like twill and tapestry. common patterns include symmetrical medallions, squares, swirls, zigzags, and rhombuses. in sassanid and early islamic fabrics, motifs of animals, plants, and humans reflect themes of ruling (shahriari), dominance (shilshuri), and survival. conversely, coptic textiles primarily emphasize survival. the three motifs of domination, dominance, and survival in human representations illustrate the rulership discourses of the era, emphasizing the significance of a unifying ruler for societal prosperity.