مطالعۀ طرح و تکنیک «نقش دوزی» در کاربردهای متفاوت و با توجه به پوشش زنان از دورۀ صفوی تا قاجار

نقش‌دوزی، از شیوه‌های تزیین پارچه محسوب می شود که در پیکرنگاری زنانِ دوره زندیه، بر روی شلوار، به تصویر آمده است. مسئلۀ تحقیق حاضر، واکاوی در اساس طرح و نقش، تکنیک و کاربرد‌های سوزن‌دوزی، با توجه به شلوار زنان در نگارگری و پیکر‌نگاری‌ها از دورۀ صفوی، زند و قاجار است. پرسش‌های پژوهش عبارت هستند از: طرح و روش اجرا در «نقش‌دوزی» چگونه بوده است؟ کاربردهای متفاوت نقش‌دوزی، با توجه به پوشش زنان،‌ در پیکرنگاری ها از دورۀ صفوی تا قاجار،‌ چه بوده اند؟ این پژوهش، با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد تطبیقی به پرسش‌ها پاسخ می‌دهد. نتایج نشان می‌دهد که سوزن‌دوزی نقش با دو طرح اجرا می‌شده است. در طرحِ «نقش‌دوزی»، گل و گیاه به صورت هندسی در ردیف‌های اریب، سوزن‌دوزی شده و با الگو‌برداری از طرح پارچۀ محرمات کجراه،‌ در اصفهان رواج پیدا کرده و تا اوایل قاجار ادامه داشته و در جلیقۀ مردانه، ‌بقچه، رومیزی و کیف زنانه نیز کاربرد داشته است. گونۀ دیگر، با توجه به ظرافتِ کمترِ سوزن‌دوزی، «مُسَیّف» نام دارد. تکرار نقوشِ شمسه و سواستیکا، انسان و حیوان محصور شده در طرح هندسی، با الگو از 1- نقشه فرشینه‌ها و 2- پارچه‌های نقش انسانی و هندسیِ دورۀ صفوی، در اصفهان و آذربایجان سوزن‌دوزی شده است. مسیّف در پوششِ سطوح و سربند کاربرد داشته است. با توجه به بررسی (4 نگارگری و 4 پیکرنگاری) از دورۀ صفوی، زند و قاجار و تطبیق آن ها با شلوار زنان، ‌مشخص شد که «نقش‌دوزی» در شلوار با الگوی چسبان در دورۀ صفوی کاربرد داشته است و «نقش‌دوزی» و «مسیّف‌دوزی» در شلوار‌های گشاد در دورۀ زند و اوایل قاجار استفاده می‌شده است. وجه مشترک تصاویر،‌ توجه زنان مهم و درباری به شلوار سوزن‌دوزی است. در دو طرح سوزن‌دوزی، کوک-های کوچکِ ابریشمی و پشمی، اریب و فشرده با شمارش تار و پود، بدون اثر طرح اولیه برروی پارچه  اجرا شده اند. این نقوش با خوانش نقشه بر روی پارچۀ پنبه ای ساده بافت سوزن‌دوزی شده اند. 

a study of the design and technique of “patterned needlework” in different applications and emphasis on applications in women's covering from the safavid to the qajar period

the aim of this study is to examine the designs, techniques, and applications of “patterned needlework” in women’s trousers as depicted in the iconography of the safavid, zand, and qajar periods. there are two research questions: how is the design and implementation of patterned needlework? what are the applications of patterned needlework in women’s overing comparing to the iconography? this study seeks to answer these questions through an analytical-descriptive method and a comparative approach. the results show that patterned needlework was conducted under two different designs. in the first variant which is known as “naghshembroidery“, floral patterns are embroidered in a delicate geometrical way within oblique stripes, and by following the design of mohrramat twill. its main applications were in men’s vests, fabric wrappings, tablecloth, and women’s bags. given the lower delicacy of needlework designs, another type of it emerged which was called “mosayyaf”. the motifs include repeated sun and swastika as well as human and animal figures enclosed in geometric shapes. based on the study of paintings, show that the applications of patterned needlework were in safavid tight trousers as well as mosayyaf needleworks on loose trousers in the zand and early qajar periods. the point in common between all iconographies is focus of important women and courtiers to embroidered trousers.