مطالعۀ تکنیک حَل‌کاری در کتاب‌آرایی دورۀ صفوی ( بر اساس مصحف 1558 موزۀ چستربیتی)

تکنیک حَل‌کاری یکی از هنرهای ظریف و پیچیده در تزیین کتاب‌های خطی و نسخ نفیس است که در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه در دورۀ صفوی، به اوج شکوفایی رسید. پژوهش حاضر با هدف معرفی و تحلیل ویژگی‌های حَل‌کاری در دورۀ صفوی، به بررسی مصحف شمارۀ 1558 موزۀ چستربیتی می‌پردازد. این نسخۀ قرآنی، نمونه‌ای برجسته از این تکنیک در مکتب شیراز است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، ویژگی‌های هنری و فنی حل‌کاری در این دوره را مطالعه می‌کند. انتخاب مصحف 1558 به‌دلیل وجود شناسنامه و رقم هنرمند برجستۀ این دوره در شیراز، به‌صورت هدفمند صورت گرفته است. در این نسخه، حَل‌کاری به‌طور متعادل در متن و حاشیه با طرح‌های اسلیمی و ختایی و رنگ‌های طلایی، لاجوردی، سفید، مشکی و زرشکی به‌کار رفته است که نمایانگر زیبایی‌شناسی خاص آثار دورۀ صفوی است. پرسش اصلی پژوهش این است که آثار با تکنیک حَل‌کاری در دورۀ صفوی با تاکید بر مصحف شمارۀ 1558 موزۀ چستربیتی دارای چه ویژگی‌هایی هستند؟ نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که حَل‌کاری در دورۀ صفوی از جایگاه ویژه‌ای در هنر تذهیب برخوردار بوده و با ایجاد ترکیب‌های زیبا و متقارن، تحول و تداوم سنت‌های هنری این دوره را به نمایش می‌گذارد. به‌عنوان یک نتیجۀ چشمگیر، این پژوهش همچنین نشان می‌دهد که حل‌کاری در مصحف 1558، نه‌تنها تداوم سنت‌های پیشین را حفظ کرده، بلکه با خلاقیت در ترکیب رنگ‌ها و طرح‌ها، آغازگر سبک جدیدی در مکتب شیراز بوده است. این تحول هنری به‌خوبی نمایانگر تاثیرات فرهنگی و مذهبی عصر صفوی بر هنر تذهیب و حَل‌کاری است.

study of the halkari technique in book decoration during the safavid period (based on the 1558 manuscript of the chester beatty museum)

the halkari technique is a refined art form used in the decoration of illuminated manuscripts and rare books. it flourished during various historical periods, particularly in the safavid era. this study focuses on the 1558 quran manuscript housed in the chester beatty museum, analyzing its halkari decorations to explore the evolution of this technique during the safavid period. using a library-based, descriptive-analytical approach, the research examines halkari works from the safavid shiraz school, with the 1558 quran selected as a case study due to its documented origins and the signature of a renowned shirazi artist. this manuscript exemplifies the sophistication of halkari, featuring harmonious designs applied to the text and margins with eslimi and khatai motifs. the balanced use of gold, azure, white, black, and crimson colors, combined with precise symmetry, reflects the unique aesthetics of the safavid period. the study reveals that halkari played a prominent role in safavid illumination art, creating visually stunning and symmetrical compositions. the 1558 quran stands as a testament to the artistic innovation and enduring traditions of the shiraz school, highlighting the transformative yet continuous nature of safavid art.