بررسی نظام مهندسی تصویر در نقاشی ساختن کاخ خورنق (نسخۀ خمسۀ نظامی 898ق)

نقاشان ایرانی با استفاده از قوانین هندسی مانند تناسبات چندضلعی‌های منتظم و نسبت‌های طلایی، به نحوی ماهرانه توانسته‌اند روابط پیچیده‌ای میان فرم و فضا ایجاد کنند. این زبان پیچیده و چندلایه به‌عنوان ابزاری برای ایجاد تعادل و نظم بصری در نقاشی به کار می‌رود. از این‌رو، به نظر می‌رسد که هندسه، به‌عنوان یک عنصر هویت‌پرداز، زمینه‌ساز کیفیتی منحصربه‌فرد در نقاشی ایرانی شده است. از نمونه‌های جالب‌توجه، نقاشی کاخ خورنق است که با تکیه‌بر اصول و ضوابط معین هندسی صورت گرفته است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی موردی و با فنون جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای تلاش می‌کند به بررسی نظام مهندسی تصویر در نقاشی ساختن کاخ خورنق بپردازد. بدین منظور سوال‌های اصلی پژوهش عبارت‌اند از: تناسبات هندسی در نقاشی کاخ خورنق کدام است؟ آیا نقاش از هندسه به‌صورت هدفمند و در جهت روایت مضمون اثر استفاده نموده است؟ حاصل تطبیق و نتیجه بررسی‌ها نشان می‌دهد: 1. هنرمند در نقاشی ساختن کاخ خورنق، سازمانی دقیقاً محاسبه‌شده از عناصر هندسی و نظامی از روابط خطی و فرمی را کشف و آن را در جهت روایت مضمون نقاشی استفاده نموده است. 2. نقاش در جانمایی عناصر سازنده اثر از فن خط‌کشی سنتی و تناسبات ریاضی و روابط عددی استفاده نموده است. 3. اندازه پیکره‌های اصلی نقاشی (بنایان و معماران)، نظام به‌هم‌پیوسته کاملاً هماهنگی را ایجاد کرده است که در آن ابعاد هر پیکره با اندازه اقطار نقوش هندسی مرتبط با آن مطابقت دارد.

investigating the engineering system of the image in the painting of building the khwarnaq palace(from the 1492 ad manuscript of khamsa of nizami)

iranian painters by using geometric principles such as the proportions of regular polygons and the golden ratio, have skillfully established complex relationships between form and space. this complicated and multilayered language serves as a tool for creating balance and visual order in painting. thus, geometry appears to act as an identity-forming element, creating a unique quality in persian painting. one of the most remarkable examples of this approach is the painting of building the khwarnaq palace, which is created based on specific geometric principles and regulations. this study by employing a descriptive-analytical case study method and utilizing library-based research techniques, aims to examine the engineering system of the image in this painting. therefore, the main research questions are: 1. what are the geometric proportions used in the painting of building the khwarnaq palace? 2. has the painter purposefully employed geometry to narrate the theme of the artwork? the findings of this study reveal that: 1. the artist has meticulously organized geometric elements and a systematic arrangement of linear and formal relationships in line with the painting’s content. 2. the painter has used traditional drafting techniques, mathematical proportions, and numerical relationships to place the elements of the work. 3. the size of the primary figures in the painting (builders and architects) form a cohesive and interconnected system, in which the size of each figure corresponds to the diameters of the related geometric motifs.