بازخوانی حکمتِ آرایه‌‌های معماری از منظر استادکاران آستان قدس رضوی (نمونه موردی: حرم مطهر رضوی)

آرایه‌های معماری در بناهای مذهبی، به‌ویژه حرم مطهر رضوی، علاوه بر زیبایی بصری، حامل مفاهیم عمیق معنوی و الهی‌ هستند که هدف آن‌ها انتقال این مفاهیم به مخاطبان است. درک عمیق از حکمت و رموز پنهان در این آرایه‌های معماری، می‌تواند انعکاسی از پیوند زیبایی‌شناسانه و هنری عناصر معماری با امر مقدس یا ارزش‌های دینی باشد. پژوهش حاضر، به دنبال بازخوانی و تفسیر حکمت آرایه‌های معماری از دو منظر اساسی است: نخست، از خلال منابع مکتوب و دوم از نگاه استادکاران هنرهای صناعی آستان قدس رضوی. در ابتدا، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و مطالعات کتابخانه‌ای، مفاهیم مرتبط با آرایه‌های معماری در متون مکتوب بررسی شد، سپس با رویکردی میدانی و انجام مصاحبه‌ نیمه‌ساختاریافته با استادکاران آستان قدس رضوی، دیدگاه آنان درباره حکمتِ آرایه‌های معماری بررسی گردید و در پایان، نتایج این دو بخش با یکدیگر مقایسه و تحلیل شد. یافته‌های این تحقیق بیانگر آن است که آرایه‌های معماری حرم مطهر رضوی، افزون بر زیبایی ظاهری، تجلی باورها، ارزش‌های دینی و فرهنگ عمیقی است که بر طبق منابع مکتوب شامل 9 مفهوم کلی است. نتایج نشان می‌دهد که مولفه‌های نشات گرفته از جهان‌بینی اسلامی در هنرهای صناعی حرم مطهر رضوی به روش‌های مختلفی نمود پیدا کرده است که شامل «وحدت در کثرت»، «نور و سایه»، «نماد و رمز»، «انعکاس»، «عناصر طبیعت»، «هدفمندی»، «ارزش‌های هندسی»، «سلسله‌مراتب»، «هویت» و «زیبایی» است و مصاحبه با استادکاران آستان قدس رضوی نیز این مفاهیم را تصدیق کردند و به نمود‌های آنان در حرم مطهر رضوی اشاره داشته‌اند.

revisiting the wisdom of architectural ornaments from the perspective of astan quds razavi master artists (case study: the holy shrine of imam reza (pbuh))

the architectural ornamentations in religious buildings, particularly in the holy shrine of imam reza (pbuh), are not only visually captivating but also embody profound spiritual and divine meanings, aiming to convey these concepts to their addresses. a deep understanding of the wisdom and hidden symbolism within these architectural elements can facilitate a more profound comprehension of islamic principles and values. this study seeks to reinterpret and analyze the wisdom of these ornamentations from two primary perspectives: first, through written sources, and second, from the viewpoints of master artists in the astan quds razavi. initially, using a descriptive-analytical method and library research, the study examines the concepts associated with architectural ornamentations in written texts. subsequently, through a field-based approach involving semi-structured interviews with master artists of astan quds razavi, their perspectives on the wisdom underlying these ornamentations were explored. finally, the findings of both sections were compared and analyzed. the results indicate that the architectural ornamentations of the holy shrine of imam reza (pbuh), beyond their beautiful appearance, reflect religious beliefs, values, and a profound culture. based on written sources, these ornamentations encompass nine overarching concepts. the study reveals that elements rooted in the islamic worldview are manifested in the shrine’s craftsmanship through various principles, including “unity in diversity,” “light and shadow,” “symbolism and allegory,” “reflection,” “nature elements,” “purposefulness,” “geometric values,” “hierarchy,” “identity,” and “beauty.” the interviews with master artists further corroborated these concepts, highlighting their tangible expressions within the shrine’s architecture.