تحلیل تطبیقی مواجهه‌ی مولفان تفاسیر روایی شیعه با مسئله نسخ آیات صلح با آیات قتال

باور برخی از مولفان آثار در زمینه‌ی مکاتب و جریان‌های تفسیری بر آن است که مولفان تفاسیر روایی بدون هیچ اجتهادی صرفاً به گردآوری روایات که غالباً به‌طور مستقیم به بخشی از الفاظ و عبارات آیات اشاره دارد پرداخته‌اند. برخلاف این باور، شواهد نشان می‌دهد که مولفان این تفاسیر به‌منظور کشف مراد آیات، دست‌کم در دو مقوله گزینش منابع و روایات اجتهاد کرده‌اند. در همین راستا، این پژوهش می‌کوشد با روش توصیفی- تحلیلی از طریق تطبیق تفاسیر روایی شیعی معروف به تبیین مصادیق اجتهادورزیِ مولفان آنها در مبحث نسخ آیات صلح با آیات قتال و بررسی عوامل اثرگذار بر آن بپردازد. ره‌آورد این تحقیق حاکی از آن است که این تفاسیر در مواردی از قبیل پرداختن یا نپرداختن به مقوله‌ی نسخ آیات صلح با آیات قتال، میزان پرداختن به این مبحث، ذکر یا عدم ذکر روایات متعارض و ارزیابی یا عدم ارزیابی روایات از سوی مفسر، متمایز از یکدیگر هستند. تفاوت در روش تفسیری مفسر، گزینش منبع از سوی مفسر و توجه به سیر کم‌شمردن موارد وقوع نسخ در تالیفات اسلامی در گذر زمان، از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر این تمایز عملکرد است. نمایان ساختن وجه تمایز تفاسیر روایی شیعه در مبحث نسخ آیات صلح با آیات قتال به عنوان مصداقی از مصادیق اجتهادورزی در تالیف تفاسیر روایی شیعه، اثرپذیری تفاسیر شیعی از منابع و مراجع اهل سنت در مقوله‌ی یادشده و تضعیف دیدگاه آقابزرگ طهرانی درباره‌ی تعیین مولف تفسیر قمی، از جمله یافته‌های این پژوهش است.

a comparative analysis of the confrontation between the shia authors of narrative exegeses on the abrogation of the verses of peace with the verses of fighting

the belief of some of the authors of works in the exegetical schools and trends is that the authors of narrative exegeses have simply compiled traditions (hadiths) that often directly refer to some of the words and phrases of the verses without any independent reasoning (ijtihād). contrary to this view, evidence suggests that that the authors of these exegeses exercised independent reasoning (ijtihād) at least in two areas—selection of hadith sources and relevant traditions (hadiths) —exercised independent reasoning (ijtihād) to uncover the meaning of the verses. in this regard, this research, using a descriptive-analytical method through the comparison of well-known shia narrative exegeses, aims to elucidate the examples of independent reasoning (ijtihad) by their authors regarding the abrogation of verses of peace by the verses on fighting and to examine the factors influencing this process. the findings of this research indicate that these exegeses differ in several aspects from each other, such as whether they address the issue of abrogation of the verses of peace by the verses of fighting or not, the extent of their discussion on the topic, whether they mention conflicting traditions or not, and whether the exegetes evaluate these traditions or not. the differences in the exegete’s interpretation method, the selection of the source by the exegetes, and their attention to the historical trend of diminishing occurrences of abrogation in islamic writings over time are among the most significant factors influencing these distinctions. the study highlights the distinctiveness of shiite narrative exegeses regarding the abrogation of verses of peace by the verses of fighting as an example of the exegetes’ interpretive reasoning (ijtihad) in the writing of the shia narrative interpretations. among the findings of this research is the influence of the sunni sources on shia exegeses in this area, as well as the weakening of aqa buzurg tehrani’s view regarding the authorship of tafsir al-qummi.