بررسی ارتباط مفهومی آیه «آتِ ذا القُربَی حَقَّه» با فدک از دیدگاه فریقین

آیات (اسرا/ 26 و روم/38) با خطاب «آت/ فآت ذا‏‏ القربی حقه» پیامبر(ص) را به اعطای حق نزدیکان مکلف می‏‏نماید. اغلب مفسران شیعه و گروهی از اهل سنت، با توجه به شان نزول و قرائن متعدد، مخاطب خاص و نخستین آیه را پیامبر(ص)، مقصود از اقربا را اهل بیت بویژه حضرت زهرا(س) ذکرکرده‏‏اند. گروهی از مفسران سنی، با ایراد بر روایات شان نزول، مخاطب و حکم آیه را عموم مسلمین، مقصود از اقربا را نزدیکان عموم انسان‌ها برشمرده؛ بعضاً پیامبر(ص) را از شمول حکم آیه خارج می‏‏دانند. اغلب مفسران شیعه مقصود از حق را خصوص حقوق مالی و گروهی آن را اعم از مادی و معنوی می‏‏دانند؛ با این حال هردو، فدک را از مصادیق بارز حق برشمرده‏‏اند. بیشتر اهل‏‏سنت مقصود از حق را حقوق عموم مومنان دانسته، ارتباط این آیات با مساله فدک و دلالت آن را بر اعطای فدک منکرند. پژوهش حاضر ضمن ارائه طرحی نو، با ارزیابی دیدگاه های تفسیری فریقین ضمن استفاده از روش نقلی- وحیانی و شیوه داده‏‏پردازی تحلیلی انتقادی و داده‏‏سازی کتابخانه‏‏ای، به کشف مفهوم آیه مذکور و اثبات ارتباط آن با مسئله فدک می پردازد. نتیجه آنکه به رغم انکار برخی از مفسران سنی، صحت روایات شان نزول و وفور آنها در منابع فریقین، هر دو وجه عام یا خاص بودن مخاطب و حکم آیه، نیز مقصود از حق و اقربا نزد هردو‏‏ فریق نشان دهنده پیوند و ارتباطی انکار ناپذیر میان مفاهیم آیه و فدک به عنوان مصداق حق ذی‎القربی بوده و انکار آن ناشی از تعصبات مذهبی است.

examining the conceptual connection of the verse āti dha-al-qurba ḥaqqahwith fadak from the perspective of the two schools of thought

verses (26 of qur’an 17 and 38 of qur’an 30) with the address āti/fāti dha-al-qurba ḥaqqahoblige the prophet (pbuhh) to grant the rights of his close relatives. considering the occasion of the revelation and numerous evidence, most of the shia qur’anic exegetes and a group of sunnis have mentioned the prophet (pbuh) as the special addressee of the first verse, and the meaning of relativesis the ahl al-bayt, especially hazrat zahra (pbuh).a group of sunni qur’anic exegetes, objecting to the narrations of the occasion of the revelation, considered the audience and ruling of the verse to be the general muslims and the intended meaning of relativesas the relatives of all people. sometimes they consider the prophet (pbuhh) to be excluded from the scope of the ruling of the verse.most of the shia qur’anic exegetes consider the meaning of rightto be about financial while other groups consider it to be both material and spiritual rights. however, both of them have listed fadak as one of the clear manifestations of &right&. most of the sunnis consider the meaning of rightto be the rights of all believers and they deny the connection of these verses with the issue of fadak and its implication for the granting of fadak.the present research, while presenting a new approach, evaluates the exegetical views of the two schools of thought using the narrative-revelation method, analytical-critical data processing method and library data mining to explore the meaning of the mentioned verse and establishes its connection with the issue of fadak.the result is that, despite the denial of some sunni qur’anic exegetes, the authenticity of the narrations of the occasion of the revelation and their abundance in the sources of the two schools of thought, both the general or specific aspects of the addressee and the ruling of the verse, and the intended meaning of the rightand &relatives&in the perspectives of both the two schools of thought show an undeniable link and connection between the meanings of the verse and fadak, as a manifestation of the right of close relatives while its denial is due to religious prejudices.