تحلیل علم‌ سنجی مفاهیم بیگانگی فضایی: بررسی تحولات مفهومی، دگرگونی ‌های پارادایمی و روندهای نوین در تحقیقات جهانی

فرایندهای ناشی از قطبی شدن اجتماعی فضاهای عمومی شهری، به‌ طور فزاینده تحت‌تاثیر نابرابری‌های سیستماتیک، سیاست‌های محدود کنندۀ شهری و توسعه‌های کنترل‌نشده از طریق مکانیزم‌های مختلفی، چون معماری خصمانه، فضای شهری نابرابر، سلطۀ تکنولوژی و تقلیل‌گرایی، بر چشم‌انداز فضاهای عمومی شهری سایه گسترانیده و احساس بیگانگی فضایی را تعمیق بخشیده است. میراث چنین تاکتیک‌هایی چیزی جز تقلیل عرصۀ عمومی، نقصان معنا و افت روح اجتماعی در فضاهای شهری نیست، که چرخۀ بیگانگی را ادامه می‌دهد. در تبارشناسی و فهم چنین وضعیتی، آنچه حائز اهمیت است، اینست که سیر تکوینی و تبارشناختی جریان‌های فکری و ساختاری مولد بیگانگی فضایی که به‌تدریج به فروپاشی سرمایه‌های اجتماعی و افول کارکردهای کنش‌گرایانۀ فضاهای عمومی منجر شده‌اند، واکاوی و بازشناسی گفتمانی شوند. بنابراین نمی‌توان به عوامل روزافزون چالش‌برانگیز نابرابر فضایی که به فرآیند پیش‌روندۀ طرد از فضاهای شهری منجر می‌شود، توجهی نکرد. ازاین‌رو، در این پژوهش، با بهره‌گیری از مرور نظام‌مند مفاهیم و استفاده از چک‌لیست استاندارد پریزما و ابزارهای تحلیل علم‌سنجی، همچون ووس ویوور، به واکاوی ابعاد نظری و روندهای پژوهشی بیگانگی فضایی پرداخته شده است. تحلیل‌ها با جست‌وجو در پایگاه‌های دادۀ معتبر اسکوپس، وب آو ساینس و گوگل اسکولار در بازه زمانی 1867 تا 2025 انجام گرفته است. مرور نظام‌مند مفاهیم، تعاملات پیچیده میان ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و فضایی را به‌عنوان سازوکارهای کلیدی در تولید و بازتولید این پدیده شناسایی کرده و نشان می‌دهد که بیگانگی فضایی نتیجۀ نابرابری‌های ساختاری و تغییرات کلان اقتصادی‑اجتماعی است که به شکل‌گیری گسست‌های فضایی منجر می‌شود. به‌موازات آن، تحلیل علم‌سنجی، با شناسایی شبکه‌های هم‌تالیفی، جریان‌های فکری مسلط و الگوهای انتشاری دانش در این حوزه نشان می‌دهد که بیگانگی فضایی نه‌تنها در تقویت نابرابری‌های اجتماعی و فضایی نقش‌آفرین است، بلکه از رهگذر سازوکارهای قدرت و کنترل، به انضباط فضایی، بحران‌های هویتی و افت کیفیت زیست‌پذیری شهری منجر می‌شود.

bibliometric analysis of spatial alienation concepts: examining conceptual developments, paradigmatic transformations, and emerging trends in global research

introduction processes of social polarization have increasingly reshaped urban public spaces through systemic inequalities, restrictive policies, and uncontrolled development. mechanisms such as hostile architecture, unequal spatial distribution of amenities, technological dominance, and reductionist planning have profoundly altered the meaning and function of public space, intensifying spatial alienation. the legacy of these tactics is a diminished public sphere, fading symbolic value, and erosion of the collective urban spirit—conditions that perpetuate a self-reinforcing cycle of exclusion and detachment. a genealogical reading of this history reveals how successive intellectual and structural currents have chipped away at social capital and undermined the activist role of public spaces. ignoring the escalating dynamics of spatial inequality is no longer possible; understanding them is essential for reclaiming inclusive urban commons.methodologyto trace and contextualize the genealogy of spatial alienation, this study employs a systematic literature review aligned with the prisma  protocol and a scientometric analysis using vosviewer. three authoritative databases—scopus, web of science, and google scholar—were queried for the period 1867 – 2025 with boolean search strings that paired ‘spatial alienation’ with terms such as ‘urban exclusion,’ ‘public space commodification,’ and ‘right to the city.’ after duplicate removal and abstract screening, full-text eligibility was assessed against peer-review status and thematic relevance. bibliometric indicators (co-authorship networks, citation counts, and keyword co-occurrences) were then visualized to reveal prevailing research clusters and conceptual lineages. complementary qualitative coding captured theoretical inflections—from early structuralist explanations through critical and post-modern turns—allowing a layered interpretation of how discourses on power, space, and inequality have evolved.result and discussion‏the findings demonstrate that spatial alienation emerges as a complex and multidimensional phenomenon deeply embedded in macroeconomic, social, and spatial mechanisms. it reflects entrenched power relations, uneven resource distribution, and exclusionary spatial production processes within urban contexts. the systematic literature review and scientometric analysis reveal that dominant theoretical frameworks—primarily rooted in western structuralist and critical theories, as developed by lefebvre, harvey, foucault, and bourdieu—have shaped much of the discourse on spatial alienation. these frameworks effectively expose power dynamics, spatial inequality, and social exclusion yet often marginalize local lived experiences and contextual specificities.moreover, the scientometric analysis highlights a concentration of knowledge production within a limited network of institutions and scholars, which narrows the diversity of perspectives and overlooks critical local narratives. this centralization of research limits the inclusion of varied geographic and cultural contexts, especially those from the global south, where the manifestations of spatial alienation may differ significantly due to unique socio-economic and cultural factors.