بررسی نگرشی کهن به روز و شب در دیباچه‌ی شاهنامه «گفتار اندر آفرینش آفتاب و ماه» و تطبیق آن با متون دیگر

در دیباچه‌ی شاهنامه فردوسی بخشی به نام «گفتار اندر آفرینش آفتاب و ماه» آمده است که ابیات آن در توصیف خورشید و ماه است. این ابیات و شیوه چیدمان آن‌ها در نگاه نخست چنین به نظر می‌رسد که با ابیات پیش از خود تناسب معنایی ندارد، به گونه‌ای که برای برخی چنین برداشتی پیش آمده که این بخش افزوده بر شاهنامه است. این پژوهش به روش تحلیلی – توصیفی است و گاه برای درک بهتر از نشانه شناسی و نماد شناسی بهره برده است تا ابعاد پیچیده متنی به ظاهر ساده را نشان دهد. یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد محتوای این ابیات به گونه‌ای نمادین بازتاب دهنده باورها، جهان بینی و نگرش فلسفی و اساطیری ایرانیان باستان است، یعنی رویارویی روشنایی با تاریکی و اهریمن و دیوان. اگر در داستان آفرینش متون کهن ایرانیان باستان نبرد اهورامزدا و اهریمن است در این ابیاتِ دیباچه‌ شاهنامه بی‌آنکه نامی از آن‌ها برده شود، سراینده، به گونه‌ای هنرمندانه نمادهایی را به کار برده که بازگو کننده همان دیدگاههای اساطیری و فلسفی ایرانیان باستان است. بخشی از این دیدگاههای کهن در متون تاریخی ادبی دوره ایران اسلامی چه پیش از فردوسی چه پس از او بازتاب یافته است که به یاری آن‌ها می‌توان به مفاهیم به کار برده شده از سوی وی پی برد. از سویی این شیوه ستایش آفتاب و ماه با بحث فلسفی تقدم و تاخر روز و شب در نگرش ایرانیان باستان پیوند دارد که در متون هم‌عصر فردوسی نیز بازتاب یافته است.

a study of an ancient view of day and night in the preface to the shahnameh, a chapter on the creation of the sun and the moon, and its comparison with other texts

in the preface to ferdowsi's shahnameh, there is a section called a chapter on the creation of the sun and the moon, whose verses describe the sun and the moon. at first glance, these verses and their arrangement seem to have no meaning in common with the verses before them, so that some have come to the conclusion that this section is an addition to the shahnameh. this research is analytical-descriptive and sometimes uses semiotics and symbolism for better understanding to show the complex dimensions of a seemingly simple text. the findings of the present study show that the content of these verses symbolically reflects the beliefs, worldview, and philosophical and mythological attitudes of ancient iranians, namely the confrontation of light with darkness and the devil and the devil. if in the creation story of ancient iranian texts, there is a battle between ahura mazda and ahriman, in these verses of the preface of the shahnameh, without mentioning their names, the poet has artistically used symbols that reflect the same mythological and philosophical views of ancient iranians. some of these ancient views have been reflected in the historical and literary texts of the islamic iran period, both before and after ferdowsi, with the help of which we can understand the concepts used by him. on the other hand, this way of praising the sun and the moon is linked to the philosophical discussion of the precedence and delay of day and night in the attitude of ancient iranians, which has also been reflected in the texts of ferdowsi's era.