سیاست‌های منطقه‌ای ایران در عراق بر پایه اسناد ساواک (از سقوط پادشاهی تا قدرت‌گیری حزب بعث)

پژوهش حاضر به بررسی جایگاه و اهمیت ایران در منطقه خلیج ‌فارس در دوره جنگ سرد در سال‌های 1337-1347ش/1958-1968م می‌پردازد که در آن دهه تبدیل به عرصه کارزار و رویارویی دو جبهه شرق و غرب شده بود. سازمان تازه ‌تاسیس ساواک در این کارزار رصدکننده فعالیت‌های عوامل شوروی در منطقه و مجری سیاست‌های دولت مرکزی ایران بود و کشور عراق تبدیل به مهم‌ترین عرصة این کارزار شده بود. عراق پس از کودتای عبدالکریم قاسم در سال 1338ش، از یک هم‌پیمان بلوک غرب تبدیل به پایگاه گسترش نفوذ شوروی شد، بنابراین ساواک نقش مهمی در رصد، خنثی‌سازی و عکس‌العمل متقابل نسبت به این تهدیدات داشت. این پژوهش ابتدا به چگونگی فعالیت اطلاعات خارجی ساواک بر پایة اسناد موجود پرداخته و روند سریع تحولات عراق را در جمهوری اول (عبدالکریم قاسم) و جمهوری دوم (عبدالسلام و عبدالرحمن عارف) بر این مبنا مورد تحلیل قرار داده است. این تحولات پرشتاب که آینه تمام‌نمایی از تغییر در مناسبات قدرت در دورة جنگ سرد در منطقه خلیج‌فارس و غرب آسیا  بود با نقش‌آفرینی محمدرضا پهلوی، جمال عبدالناصر و رژیم صهیونیستی در عراق بسیار پرالتهاب و تنش دنبال می‌شد. پژوهش حاضر در گام بعدی به چیستی و چرایی سیاست‌های منطقه‌ای ایران در قبال تحولات عراق و ارزیابی موفقیت یا عدم‌ موفقیت آن سیاست‌ها پرداخته و نقش ساواک را در این میان موردبررسی قرار می‌دهد. به‌عبارت‌دیگر، شناخت استراتژی مهار بدون درگیری نظامی و استفاده از عنصر کُردی در تغییر مناسبات داخلی عراق با همکاری سرویس اطلاعاتی رژیم صهیونیستی (موساد)، به‌‌رغم عدم‌همراهی ایالات‌متحده در بدو امر، همگی از جوانب مختلفی هستند که رابطه میان تدوین اطلاعات و اجرای سیاست‌ها توسط ساواک در هریک این موضوعات مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

iran’s regional policies in iraq based on savak documents from the fall of the monarchy to the rise of the baath party

the present study examines the position and importance of iran in the persian gulf region during the cold war era in 1958-1968, which had become a campaign of confrontation between the east and the west. in this campaign, the newly established savak organization monitored the activities of soviet agents in the region and implemented the policies of the central government of iran, and iraq had become the most important arena of this campaign. after the coup of abdul karim qasim in 1958, iraq changed from an ally of the western bloc to a base for expanding soviet influence, so savak played an important role in monitoring, neutralizing, and reacting to these threats. this study first examines the activities of savak’s foreign intelligence based on existing documents and analyzes the rapid developments in iraq in the first republic (abdul karim qasim) and the second republic (abdul salam and abdul rahman aref) on this basis. these rapid developments, which were a complete reflection of the changing power relations in the cold war era in the persian gulf and west asia,the present study next analyzes iran’s regional policies regarding iraq and evaluates their success or failure, and examines the role of savak in this. understanding the strategy of containment without military conflict and using the kurdish element in iraq’s internal relations with the cooperation of mossadare all different aspects that the relationship between the compilation of information and the implementation of policies by savak will be examined in each of these topics.