تببین نقش روحانیت تهران در شکل‌ گیری و گسترش انقلاب اسلامی بر اساس نظریه رفتار جمعی نیل اسملسر (1340–1357)

نظریه‌ رفتار جمعی نیل اسملسر به‌ طور خاص به تحلیل عواملی می‌پردازد که بر شکل‌گیری انقلاب‌ها در جوامع مختلف تاثیر می‌گذارند. در جریان انقلاب اسلامی ایران، برخی نهادهای اجتماعی مهم، مانند روحانیت تهران، نقشی برجسته در روند تحولات این رویداد بزرگ قرن اخیر ایفا کردند. محمدرضا شاه پهلوی با پیگیری سیاست‌های مدرنیزاسیون، شرایط ساختاری لازم را برای تحریک روحانیت تهران به‌وجود آورد. تصویب لایحه‌ انجمن‌های ایالتی و ولایتی یکی از اقدامات کلیدی بود که موجب آغاز فعّالیّت‌های مبارزاتی روحانیت گردید و در نتیجه، فشار ساختاری بر رژیم ایجاد شد. روحانیت تهران نیز با گسترش تفکر مبارزاتی و تعمیم باورهای خود، مرحله‌ گسترش باورهای عمومی و فعال‌سازی جامعه را آغاز کردند. با وقوع رویدادهای تنش‌زا نظیر برخوردهای دولت با نهاد روحانیت، این نهادها به‌ویژه پس از انتخاب امام خمینی به‌عنوان رهبر انقلاب، مرحله‌ بسیج و رهبری کاریزمایی را فعال کردند. شکل‌گیری رهبری و گسترش مبارزات روحانیت تهران به‌ویژه با رهبری امام خمینی باعث گسترش روزافزون انقلاب شد. در نتیجه، شرایطی فراهم شد که رژیم نتوانست کنترل اجتماعی را حفظ کرده و سرکوب بیشتری را اعمال کند. در این فضا، رفتار جمعی که طبق نظریه‌ نیل اسملسر قابل‌تحلیل است، به‌طور چشم‌گیری ظهور کرد و درنهایت منجر به وقوع انقلاب اسلامی شد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که نظریه‌ رفتار جمعی اسملسر به‌طورکامل با روند شکل‌گیری انقلاب اسلامی ایران و نقش اساسی روحانیت تهران در آن سازگار و قابل ارزیابی است. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از اسناد، روزنامه‌ها، خاطرات و منابع کتابخانه‌ای انجام شده است.

explaining the role of tehran’s clergy in the formation and expansion of the islamic revolution based on the theory of collective behavior of neil smelser (1340-1357)

neil smelser’s theory of collective behavior specifically analyzes the factors that influence the formation of revolutions in different societies. during the iranian islamic revolution, some important social institutions, such as tehran’s clergy, played a prominent role in the developments of this great event of the next century. mohammadreza shah pahlavi, by pursuing modernization policies, created the necessary structural conditions for the movement of tehran’s clergy. the approval of the state and provincial associations bill was one of the key measures that started the clergy’s campaign activities and as a result, structural pressure was created on the regime. the clergy of tehran also started the stage of expanding public beliefs and activating the society by expanding their combative thinking and generalizing their beliefs. with the occurrence of tension-causing events such as the confrontation between the government and the clerical institution, these institutions activated the stage of mobilization and charismatic leadership, especially after the election of imam khomeini (ra) as the leader of the revolution. the formation of the leadership and the expansion of the tehran clergy’s struggles, especially under the leadership of imam khomeini (ra), caused the ever-increasing expansion of the revolution. as a result, conditions were created where the regime could not maintain social control and apply more repression. in this space, the collective behavior that can be analyzed according to neil smelser’s theory, emerged dramatically and ultimately led to the islamic revolution.   the findings of this research show that smelser’s theory of collective behavior is fully compatible with the formation process of iran’s islamic revolution and the essential role of tehran’s clergy in it. this research was done with descriptive-analytical method and using documents, newspapers, diaries and library resources.