حیطه قانون‌گذاری در حکمرانی اسلامی

وجود قانون برای ایجاد نظم و عدالت از ضرورت‌های اساسی است. قانون از پایه‌های اساسی حکمرانی است که در نظام سیاسی اسلام نیز مورد توجه جدی قرار گرفته است. در اندیشه اسلامی حاکمیت تکوینی و تشریعی منحصراً از آن خداوند است. با توجه به اصل جامعیت شریعت اسلام و با درنظرداشت ضرورت‌های زندگی و مقتضیات زمانی، حق قانون‌گذاری به‌گونه محدود و تحت ضوابط و شرایط مشخص به بشر واگذار شده است. حاکم اسلامی برای تامین مقاصد شریعت و تطبیق احکام اسلامی در موارد خاص از این حق برخوردار است. از دیرباز تاکنون حیطه و قلمرو قانون‌گذاری بشر در نظام سیاسی اسلام در میان فقهای مسلمان مورد بحث و گفتگو بوده است. سوال این است که حیطه و قلمرو قانون‌گذاری بشر تا کجاست؟ (سوال اصلی). نویسنده می‌کوشد با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به دیدگاه‌ها و نظریات فقهای مسلمان این سوال را مورد بحث و بررسی قرار دهد. با توجه به جامعیت شریعت اسلامی و با عنایت به پاسخگویی آن به پرسش‌های متحول انسان، شریعت اسلامی حق قانون‌گذاری بشر را در تعیین مصادیق قواعد کلی شریعت، عناوین ثانویه، احکام حکومتی و حوزه فراغ قانونی براساس اصل عدم مغایرت با احکام و نصوص شرعی تایید کرده است. این حق توسط افراد متخصص و عالمان دینی آشنا با منابع اسلامی از طریق استنباط حکم گزاره‌های جزئی از منابع چهارگانه شریعت تحقق می‌یابد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد با توجه به طبقه‌بندی احکام اسلامی، حق قانون‌گذاری بشر را می‌توان در چهار عرصه مصداق‌یابی قواعد شرعی، احکام حکومتی، حوزه مباحات شرعی و موارد مربوط به عناوین ثانویه تبیین نمود

the domain of legislation in islamic governance

the existence of law as a means of creating order and justice is a fundamental necessity. law is one of the essential pillars of governance, and it has received serious attention in the political system of islam as well. in islamic thought, both existential and legislative sovereignty belong exclusively to god. considering the comprehensiveness of islamic sharia and the necessities of life along with temporal requirements, the right of legislation has been granted to human beings in a limited manner and under specific rules and conditions. the islamic ruler, in order to secure the objectives of sharia and apply islamic rulings in specific cases, enjoys this right. from early times until today, the scope and domain of human legislation within the islamic political system has been a subject of discussion among muslim jurists. the key question is: what is the extent and boundary of human lawmaking? (main question).the author seeks, through a descriptive-analytical method and by referring to the views and theories of muslim jurists, to examine and discuss this question. considering the comprehensiveness of islamic sharia and its capacity to respond to the evolving questions of human life, islamic law acknowledges the right of human legislation in determining the application of sharia’s general principles, secondary rulings, governmental decrees, and the sphere of legal discretion, based on the principle of non-contradiction with sharia rulings and texts. this right is realized by specialists and religious scholars familiar with islamic sources, through the process of deriving specific rulings from the four primary sources of sharia.the findings of the study indicate that, in light of the classification of islamic rulings, the human right of legislation can be explained in four areas: identifying the applications of sharia rules, issuing governmental decrees, exercising discretion within the domain of permissible acts, and dealing with issues pertaining to secondary titles.