تاویل‌‌های گوناگون عطّار نیشابوری و صبغه‌های استعاری، مفهومی و تشبیهی آنها

ادب فارسی به‌ویژه نوع عرفانی آن با قرآن کریم و حدیث انسی دیرینه دارد. افزون بر بهره‌برداری متعارف از این دو منبع مهم اسلامی، گاه شاعران صرفاً عین  آیات و احادیث را نقل کرده‌اند، گاه دست به تاویل زده و در مواردی هم ساختارشکنی کرده‌اند. عطار نیشابوری از تاویل کنندگان عارف است. او با استعاره، تلمیح و تمثیل، به زبانی ساده و روان و گاه با زبان اشارت و رمزگ تاویل کرده است. تاویل‏‌های ساختاری یا زبانی او در سه گونۀ واژه‌محور (واژگانی-استعاری)، جمله‌محور (انداموار و بر سیاق دو سوی تشبیه مرکب) و خوشه‌ای (به‌سان استعارۀ مفهومی) عرضه شده‌اند که با بهره‌گیری از عنصرهای ادبی (تلمیح، تشبیه، تمثیل، استعاره، مجاز، کنایه، نماد، رمز، اغراق، ایهام، آیرونی و حُسن تعلیل) صبغۀ بلاغی یافته‌اند. از حیث محتوا هم عطار برابر مشرب عرفانی خود تاویل‌هایی بدیع و ساختارشکن با درون‌مایه‌های عرفانی، اخلاقی، و اجتماعی فراروی خواننده قرار داده؛ و حتی گاه میان نمادهای اساطیری و عرفانی پیوند زده است. در این جستار که گزارشی از پژوهشی توصیفی تحلیلی است به این پرسش که «عطار نیشابوری در آثارش کدام روش بلاغی را هنگام تاویل  به کار برده است؟» پاسخ داده شد. عطار در تاویل‌های خود با استفاده از تلمیح، تمثیل و استعاره ‌قراردادن عناصر متن و گاه با بیان آیرونیک، کنایی و رمزی جنبۀ ادبی متن را به نکات عارفانه، دینی و تعلیمی پیوند زده است تا صراحت و خشکی مباحث موجب خستگی خواننده نشود و متن ضمن داشتن نکات عرفانی، رنگ ادبی-بلاغی خود را حفظ کند.

rhetorical nuances in different interpretations of attar nishaburi

persian literature, particularly its mystical genre, has a long-standing connection with the holy quran and hadith. beyond the conventional use of these two important islamic sources, poets have sometimes directly quoted verses and hadiths, at other times engaged in interpretation (ta’wil), and in some instances, even deconstructed their structures. attar nishapuri is among the mystic interpreters. through metaphor, allusion, and allegory, he interprets in a simple and fluent language, often employing the language of allusion and symbolism. his structural or linguistic interpretations are presented in three forms: word-centered (lexical-metaphorical), sentence-centered (organic, following the structure of compound similes), and cluster-based (similar to conceptual metaphors). these interpretations gain rhetorical depth through the use of literary elements such as allusion, simile, allegory, metaphor, metonymy, irony, symbol, hyperbole, ambiguity, irony, and poetic justification. in terms of content, attar, in line with his mystical approach, offers innovative and deconstructive interpretations with mystical, ethical, and social themes, sometimes even bridging mythological and mystical symbols. this study, which reports on a descriptive-analytical research, addresses the question: which rhetorical methods did attar of nishapur employ in his interpretations within his works? attar, in his interpretations, uses allusion, allegory, and metaphor to connect the literary aspect of the text with mystical, religious, and didactic points, often through ironic, symbolic, and allusive expressions. this approach ensures that the text retains its literary-rhetorical flavor while avoiding the monotony that might arise from overly explicit or dry discussions.