پیشنهاد الگویی برای حل دشواری‌های معنایی ابیات بحث‌برانگیز غزل حافظ با تمرکز بر مقولۀ ارتباط‌های واژگانی

آگاهی بر ظرافت‌های شعر حافظ به دلیل جایگاه ویژۀ این شاعر در میان ایرانیان، در طول تاریخ مطالعات ادبی همواره امری خطیر و شایان توجه بوده است. ازهمین‌رو تک‌تک غزل‌ها و یک‌یک ابیات شعر او، محل توجه و بحث صاحب‌نظران است. در‌ این ‌میان ابیاتی هم بوده که به دلیل دشواری معنا و تفسیر، موضع اختلاف میان شارحان بوده است. برای حل این مناقشات شارحان راه‌های مختلفی پیش گرفته‌اند؛ اما درنهایت بسیاری از این اختلافات حل‌ناشده باقی مانده است. درهمین‌راستا در این پژوهش که به شیوۀ تحلیلی-توصیفی انجام پذیرفته، تلاش شده است تا با تمرکز بر انواع ارتباط‌های موجود میان واژگان غزل حافظ، روشی برای حل مناقشۀ ابیات دارای دشواری معنایی پیشنهاد شود. در این مسیر از سه نظریۀ شناخته‌شدۀ انسجام لغوی هالیدی و حسن، الگوی خوانش نشانه‌شناسانۀ شعر ریفاتر، و مقولۀ تقابل‌های دوگانه در نشانه‌شناسی ساختارگرا بهره گرفته شده است. نتایج نشان می‌دهد تمرکز بر انواع ارتباط‌های واژگانی اعم از ترادف، تناسب، شمول معنایی، اشتراک مجازی، تضاد، و تقابل نقش به‌سزایی در تشخیص معنابُن‌های اصلی حاکم بر غزل دارد و خوانندۀ حرفه‌ای حافظ می‌تواند ازطریق تشخیص و استخراج این معنابُن‌ها، ابهامات معنایی موجود در غزل را مرتفع سازد. برای سنجش میزان کاربردی‌بودن، دو بیت بحث‌برانگیز «ای دل، شباب رفت و نچیدی گلی ز عیش ...» و «هرکه چون لاله کاسه‌گردان شد ...» در سایۀ الگوی یادشده مورد خوانش قرار گرفت که نتیجۀ امر از کارآمدی این الگو در فهم معانی نهفته و حل معضلات معنایی شعر حافظ حکایت داشت.

proposing a model to solve the semantic difficulties of the controversial verses of hafez’s sonnet by focusing on the issue of lexical connections

understanding the subtleties of hafez’s poetry has always been a critical and noteworthy endeavor in the history of literary studies due to the poet’s unique standing among iranians. consequently, his ghazal and sometimes certain verses of his poetry have been a subject of attention and debate among scholars. some verses have been particularly contentious due to their semantic complexity and interpretative challenges, leading to varying opinions among commentators. despite various approaches taken by scholars to resolve these disputes, many disagreements remain unresolved. in this descriptive-analytical study, an effort has been made to propose a model for resolving semantic difficulties in hafez’s verses by focusing on the types of lexical connections within his ghazals. this research utilizes three well-known theories: halliday and hasan’s lexical cohesion, riffaterre’s semiotic theory of poetry, and the category of binary oppositions in structuralist semiotics. the findings indicate that focusing on various types of lexical connections, such as synonymy, congruence, hyponymy, metaphorical commonality, antonymy, and opposition, plays a significant role in identifying the underlying sème governing the ghazals. a professional reader of hafez can, by identifying and extracting these sèmes, resolve the existing semantic ambiguities in the ghazals. to assess the practical applicability of this model, two controversial verses, “ay del shabāb raft-o nachidi goli ze omr” [o heart, youth has gone, and you did not pick a flower of joy] and “har ke chon lāleh kāseh gardān shod” [whoever circled the bowl like a tulip], were analyzed using the proposed model. the results demonstrated the model’s effectiveness in understanding the hidden meanings and resolving the semantic issues in hafez’s poetry.