بررسی و تبیین نظامند برنامه ریزی حمل و نقل انسان محور با تاکید بر ساختار فضایی شهری در ایران

با گسترش شهرنشینی و افزایش وابستگی به خودروهای شخصی، رویکرد حمل‌ونقل انسان‌محور به‌عنوان راهکاری موثر برای بهبود کیفیت زندگی، کاهش آلودگی و ارتقای کارایی فضاهای شهری مطرح‌شده است. هرچند الگوی خودرومحوری همچنان بر ساختار فضایی شهرهای ایران غالب است، اما حمل‌ونقل انسان‌محور می‌تواند با بازتعریف اولویت‌های برنامه‌ریزی شهری جایگاهی شایسته در این ساختار بیابد. توسعه سه محور کلیدی شامل حمل‌ونقل عمومی کارآمد، پیاده راه‌های امن و جذاب و مسیرهای ایمن دوچرخه‌سواری، از مهم‌ترین راهکارها برای تحقق اهداف این رویکرد به شمار می‌روند. هدف اصلی این تحقیق، بررسی و تبیین نظام‌مند برنامه‌ریزی حمل‌ونقل انسان‌محور در بستر ساختار فضایی شهرهای ایران می‌باشد. این تحقیق، از نوع مطالعات توصیفی-تحلیلی و بنیادی است. گردآوری داده‌ها بر اساس رویکرد کتابخانه‌ای و اسنادی، تحلیل محتوای کیفی و در قالب مرور نظام‌مند طراحی‌شده است. حجم نمونه شامل 18 مقاله علمی-پژوهشی (وزارت علوم، تحقیقات و فناوری)، 5 مقاله علمی-تخصصی (وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) و 9 عنوان پایان‌نامه و رساله مرتبط تا سال 1403 است ،که با بهره‌گیری از مدل فراترکیبی مورد تحلیل و بررسی قرارگرفته‌اند. در این تحقیق مشخص شد که در اکثر مطالعات، چهار بُعد اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و زیرساختی-کالبدی بیشترین تمرکز را به خود اختصاص داده‌اند. در این میان، بُعد اجتماعی با دارا بودن 9 مولفه بیشترین فراوانی را در میان مطالعات موردبررسی داشته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که از میان 32 منبع بررسی‌شده، 25 مورد (78٫13٪) به‌طور مشخص به ارزیابی پایایی ابزارهای گردآوری داده‌ها پرداخته‌اند. این موضوع بیانگر آن است که در بیشتر این مطالعات از ابزارهای سنجش معتبر و قابل‌اعتماد استفاده‌شده است. همچنین، 75٪ از منابع دارای فرضیه، 62٫5٪ دارای مدل مفهومی و تمامی آن‌ها (100٪) در حوزه مطالعات کاربردی قرارگرفته‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که اغلب مطالعات با رویکردی کاربردی و توصیفی-تحلیلی انجام‌شده‌اند، اما به ابعاد نظری و فرآیند نظریه‌پردازی توجه کمتری شده است. ازاین‌رو، بهره‌گیری از نظریه‌های مرتبط با حمل‌ونقل انسان‌محور و تلاش برای کاربردی سازی آن، می‌تواند نقش موثری در ارتقای کیفیت نظام حمل‌ونقل شهری و کاهش چالش‌های ترافیکی کشور ایفا کند.

a systematic review and explanation of human-centered transportation planning with emphasis on the urban spatial structure in iran

with the expansion of urbanization and the growing dependence on private vehicles, the human-centered transportation approach has emerged as an effective strategy for enhancing quality of life, reducing pollution, and improving the efficiency of urban spaces. although car-oriented patterns continue to dominate the spatial structure of iranian cities, human-centered transportation can gain a rightful position within this structure through a redefinition of urban planning priorities. the development of three key pillars—including efficient public transportation, safe and attractive pedestrian pathways, and secure cycling routes—is considered among the most essential strategies for achieving the goals of this approach.the main objective of this study is to systematically review and explanation human-centered transportation planning within the spatial structure of iranian cities.this research is a descriptive-analytical and fundamental study. data collection was conducted using a library and documentary approach, analyzed through qualitative content analysis, and designed within the framework of a systematic review.the sample size includes 18 scientific-research articles (approved by the ministry of science, research, and technology), 5 specialized-scientific articles (endorsed by the ministry of culture and islamic guidance), and 9 relevant theses and dissertations published up to the year 2024 (1403 in the iranian calendar), all of which were analyzed using the meta-synthesis model.the findings of this study indicate that the majority of the reviewed literature has focused primarily on four key domains: economic, social, environmental, and infrastructural-physical. among these, the social domain with nine identified components has shown the highest frequency across the analyzed studies. the findings show that out of the 32 reviewed sources, 25 (78.13%) explicitly assessed the reliability of their data collection instruments. this indicates that most of these studies employed valid and reliable measurement tools. moreover, 75% of the sources included hypotheses, 62.5% presented conceptual models, and all of them (100%) were categorized as applied research. the results of the study indicate that most of the research has been conducted with an applied and descriptive-analytical approach, while comparatively less attention has been given to theoretical dimensions and the process of theory development. therefore, utilizing theories related to human-centered transportation and striving to operationalize them can play a significant role in enhancing the quality of urban transportation systems and mitigating the country’s traffic challenges.