بررسی تغییرات عملکرد و برخی پاسخ‌های فیزیولوژیک ژنوتیپ‌های مختلف گندم نان در شرایط اعمال تنش کم‌آبی انتهای فصل رشد

مقدمه: گندم محصولی استراتژیک در امنیت غذایی جهان به شمار می‌رود، به طوریکه بیش از 15 درصد سطح زیر کشت جهان را پوشش می‌دهد. تغییرات جوی که به طور غالب در نتیجه فعالیت صنعتی زیاد ایجاد شده است، سبب ایجاد تنش خشکی در بیش‌تر نقاط جهان گردیده است. تنش خشکی سبب پیامدهای مخرب از جمله کاهش رشد و عملکرد با تغییر فعالیت‌های بیوشیمایی گیاه می‌شود. بنابراین به منظور دستیابی به بیش‌ترین سازگاری و عملکرد گندم در شرایط کم‌آبی، آزمایش حاضر در شرایط آب و هوایی کرج روی هشت ژنوتیپ مهم گندم نان (تهیه شده از بانک ژن گیاهی ملی ایران) انجام شد. مواو و روش‌ها: آزمایش در قالب طرح کرت‌های خرد شده و بر پایه طرح کاملاً تصادفی در سه تکرار در سال زراعی 96-1395 در شرایط آب و هوایی کرج انجام شد. تیمار رطوبتی در دو سطح شامل شاهد (آبیاری براساس نیاز آبی گیاه در طول دوره نمو تا زمان رسیدگی فیزیولوژیک) و تنش کم‌آبی به صورت قطع آبیاری از زمان ظهور سنبله‌ها تا رسیدگی فیزیولوژیک در کر‌های اصلی و 8 ژنوتیپ مختلف گندم نان (استار، سیروان، روشن، مهرگان، 1399، 3737، 3729 و 4228) در کرت‌های فرعی قرار گرفتند. سپس در زمان رسیدگی تکنولوژیک عملکرد دانه و برخی صفت‌های مرتبط با آن و همچنین در اوایل مرحله نموی رسیدگی فیزیولوژیکی صفت‌های فیزیولوژیک و بیوشیمایی شامل محتوای نسبی آب برگ، محتوای رنگدانه‌های فتوسنتزی برگ، محتوی اسید آمینه پرولین برگ، و فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی شامل: کاتالاز و سوپراکسید دیسموتاز اندازه‌گیری شدند و در ادامه توسط روش تحلیل مولفه‌های اصلی و خوشه‌بندی مورد بررسی قرار گرفتند. یافته‌ها: طبق نتایج تحقیق، اختلاف معنی‌داری بین ژنوتیپ‌های مختلف گندم از نظر کاهش عملکرد بیولوژیک و عملکرد دانه در شرایط تنش کم‌آبی نسبت به تیمار کنترل مشاهده شد. در این شرایط بیش‌ترین و کم‌ترین کاهش عملکرد دانه به ترتیب در ژنوتیپ‌های 3737 (47 درصد) و 4228 (24 درصد) مشاهده شد. همچنین محتوای رنگدانه‌های فتوسنتزی و محتوای نسبی آب برگ‌های ژنوتیپ‌های مورد بررسی در تیمار تنش کم‌آبی کاهش یافت. در شرایط تنش کم‌آبی، علی‌رغم کاهش محتوی کلروفیل a در ژنوتیپ‌های 4228 و 3729، اختلاف معنی‌داری با تیمار شاهد نداشتند. بیش‌ترین تغییرات در این شرایط مربوط به ژنوتیپ 3737 با 25 درصد کاهش نسبت به تیمار شاهد بود. محتوای اسید آمینه پرولین برگ‌ها به عنوان فاکتوری مهم در شرایط کم‌آبی، برعکس عملکرد گیاه افزایش یافت. بیش‌ترین تجمع پرولین برگ‌ها در شرایط تنش در ژنوتیپ 4228 با 1/9 برابر و کم‌ترین مقدار آن در ژنوتیپ 3729 با 5/2 برابر نسبت به شرایط آبیاری نرمال گزارش شد. نتایج تجزیه به مولفه‌های اصلی نشان داد که ژنوتیپ‌های 4228 و 3729 دارای رابطه منفی و معنی‌داری با مهرگان و استار بودند. نتایج خوشه‌بندی سلسله مراتبی بیانگر این بود که ژنوتیپ‌های 3729 و 4228 در کلاستر 1، ژنوتیپ‌های 1399، 3737 و سیروان در کلاستر 2 و ژنوتیپ‌های استار، مهرگان و روشن در کلاستر 3 قرار گرفتند. نتیجه‌گیری: پاسخ‌های فیزیولوژیکی ژنوتیپ‌های گندم نان به تنش کم‌آبی انتهای فصل رشد متفاوت بود به طوریکه سبب تغییرات متفاوت در رشد و عملکرد گیاهان تحت تنش شد.

yield changes and some physiological responses of different bread wheat genotypes under terminal water deficit stress

introduction: wheat is a strategic product in the world's food security، as it occupies one-sixth of the world's cultivated area. it is the main food crop in iran، and at the same time، most of the cultivated areas of this crop face environmental stresses such as drought، which leads to a decrease in its yield. drought stress causes a wide range of plant reactions، including growth and yield changes. therefore، to achieve maximum adaptability and yield in drought conditions، the present experiment was conducted in karaj's climatic conditions on eight important wheat genotypes (obtained from the national plant gene bank of iran).materials and methods: the experiment was conducted as a split-plot design based on randomized complete block design (rcbd) with three replicates during the 2016-2017 cropping season in karaj. the main factor was the irrigation regime at two levels، including control (irrigation based on the water requirement of the plant during the growth period until physiological maturity) and water deficit stress (interruption of irrigation from the beginning of spike appearance until physiological maturity) in the main plots and eight different bread wheat genotypes (star، sirvan، roshan، mehrgan، 2019، 3737، 3729، and 4228) in the sub-plots. seed yield and physiological traits، including leaf relative water content، leaf photosynthetic pigment content، leaf proline content، and the activity of antioxidant enzymes (catalase and superoxide dismutase) were measured at the end of grain filling stage; then، data analyzed using principal component analysis and cluster analysis.results: according to the results، a significant difference was observed between different genotypes of wheat in terms of reduced biological yield and grain yield under water deficit stress compared to the control treatment. in these conditions، the highest and lowest decrease in grain yield was observed in genotypes 3737 (47%) and 4228 (24%)، respectively. also، the content of photosynthetic pigments and the relative water content of the studied genotypes decreased under water deficit condition. despite the decrease in chlorophyll a content in genotypes 4228 and 3729، there was no significant difference with the control treatment under water deficit conditions. the most changes in these conditions were related to genotype 3737، with a 25% decrease compared to the control treatment. contrary to plant performance، leaf proline content increased as an important factor in water deficit conditions. the highest accumulation of proline in leaves was observed in genotype 4228 at 9.1 times under water deficit conditions and the lowest amount in genotype 3729 at 2.5 times compared to normal irrigation conditions. the results of principal component analysis (pca) showed that genotypes 4228 and 3729 had a negative and significant relationship with mehregan and star. the results of agglomerative hierarchical clustering (ahc) demonstrated that genotypes 3729 and 4228 were placed in cluster 1، genotypes 1399، 3737 and sirvan were grouped together in cluster 2، and genotypes star، mehrgan and roshan were located in cluster 3.conclusion: physiological responses of bread wheat genotypes to water deficit stress at the end of the growing season were different، which caused different alternations in the growth and yield of plants under water deficit conditions.