رتبه‌بندی و ارزیابی توسعه‌یافتگی استان‌های کشور با رویکرد تحلیل پوششی داده‌ها (برمبنای شاخص‌های توسعه استانی)

توزیع نامتوازن فعالیت‌ها و امکانات در سطح کشور و در بین استان‌ها و به دنبال آن تفاوت در استعداد‌ها و قابلیت‌های هر استان همواره مورد توجه نهاد‌ها و سازمان‌های اجتماعی و اقتصادی کشور بوده است. لذا تعیین موقعیت و جایگاه استان‌ها به ویژه از نظر میزان توسعه‌یافتگی بر اساس روش‌های علمی مناسب از اهمیت بالایی برخوردار است. این مقاله به کمک روش تحلیل‌پوششی داده‌ها به بررسی سطح توسعه‌یافتگی استان‌ها پرداخته و وضعیت هر استان را مشخص می‌کند. از آنجایی که در دنیای واقعی، داده‌ها با ابهام و عدم قطعیت همراه هستند، مدل‌های تحلیل‌پوششی فازی، این ابهام را در نظر گرفته و به یک تصویر واقع‌بینانه تر از وضعیت استان‌ها می‌رسد. در این پژوهش 23 شاخص توسعه مربوط به بخش‌های اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی جهت مقایسه و رتبه‌بندی 31 استان کشور مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان از وجود اختلاف و شکاف عمیق در توزیع و تخصیص امکانات و فرصت‌ها در بین استان‌های کشور دارد؛ به طوری که استان‌های تهران و اصفهان برخوردارترین ‌و استان‌های سیستان‌و‌‌بلوچستان، هرمزگان، چهارمحال‌و‌بختیاری، خراسان‌شمالی و کهگیلویه‌‌و‌بویراحمد محروم‌ترین استان‌ها تعیین شدند و بار دیگر لزوم توجه بیشتر به استان‌های محروم در برنامه‌ریزی‌ها و تخصیص مناسب‌تر منابع را آشکار می‌سازد. در انتها نتایج با اسناد آمایش استان‌ها تطبیق داده شده و برای مناطق و استان‌های مستعد توسعه بر اساس این اسناد راهکارهایی ارائه شده است.

ranking and evaluation of iranian provinces using data envelopment analysis (based on provincial development indicators)

the unequal distribution of activities and resources across the nation and among provinces, and the resulting disparities in the talents and capabilities of each region, have long been central concern for the country's social and economic institutions. consequently, accurately determining the position and status of these provinces, particularly regarding their development levels using appropriate scientific methods, is of great significance. this study applies the data envelopment analysis (dea) method to evaluate provincial development levels and assess their relative status. given that real-world data often include ambiguity and uncertainty, fuzzy dea models are used to address for these uncertainties, providing a more realistic and nuanced understanding of developmental conditions across the provinces. in this research, 23 development indicators across economic, social, and infrastructural dimensions were analyzed to compare and rank the 31 provinces of the country. the findings reveal significant disparities and a profound gap in the distribution and allocation of resources and opportunities among provinces. tehran and isfahan emerged as the most developed provinces, whereas sistan and baluchestan, hormozgan, chaharmahal and bakhtiari, north khorasan and kohgiluyeh and boyer-ahmad were identified as the least developed. these   results emphasize the urgent need for more equitable resource allocation and greater attention to underprivileged provinces in national planning processes. finally, the results were cross-referenced with provincial spatial planning documents, and targeted recommendations were proposed for foster development in high-potential regions and provinces based on these findings.