دیومردُمان* واکاوی کیش دیویسنا در ایران باستان

کیش دیویسنا که غالبا در تقابل با مزدیسنا مورد اشاره قرار می‌گیرد، از جمله کیش‌های رایج در ایرانِ باستان است که ردّپای آن تا روزگارانِ کهن‌تر قابل پیگیری و شناسایی است. هدف از نگارش این مقاله  پژوهشی، تاریخی و دینی دربارۀ این کیش است که با روشِ کتابخانه‌ای و استناددهیِ متنی صورت گرفته است. با بررسی متونِ اوستایی و پهلوی و بازخوانیِ برخی از کتیبه‌های باستان، چشم‌اندازی از اعتقادات دیویسنان و چگونگی برگزاری آیین‌ها و مناسک ایشان به دست می‌آید. در عین حال، مردمانِ دیویسنان به لحاظ باورها و آیین‌های خود، شباهت‌هایی با برخی گروه‌های دینی و قومی و یا برخی طبقات اجتماعیِ عصر خود دارند که شناخت آنها را دشوار ساخته و ترسیم روشنِ خطوطِ شکل‌گیری، زیست و موقعیتِ آنها در میان مزدیسنان را دشوار می‌سازد. با این همه، دیویسنان به لحاظ سیاسی، دینی و اجتماعی از چنان تاثیری برخوردار بودند که به یکی از دغدغه‌های شاهان هخامنشی تبدیل شدند و در اوستای کهن و متاخر، یک کتیبۀ هخامنشی و نیز متونِ دست اولِ پهلوی مورد طعن و لعن قرار گرفتند. توجه به تحولات زبانیِ اقوامِ هندواروپایی و سپس هندوایرانی، دقت در دگردیسی‌های معنایی و مصداقیِ برخی واژگان کلیدی همچون دَئِوَه، شناخت و بررسیِ خط تمایز بین کاست‌های مختلف اقوام ایرانی همچون مادی‌ها و پارسی‌ها، کوشش در فهم درستِ بنیادهای الهیات مزدیسنایی همچون ثنویت و ریشه‌یابیِ علتِ رواج یا ممنوعیت برخی آیین‌ها همانند رسم قربانی خونین، به فهمِ بهترِ کیشِ دیویسنا کمک می‌کند. آنچه که در پایان به عنوان نتیجه پیش رویِ پژوهشگر قرار می‌گیرد، وجود مفهومی و مصداقی سه دسته دیو و به تَبَعِ آن، سه گروه دیویسنان در متون اوستایی و پهلوی است.

inspetion of divyasna cult in ancient iran

divyasna cult, which is often mentioned in opposition to mazdayasna, is one of the common cults in ancient iran, whose traces can be discovered back to the ancient times. examining avesta and pahlavi texts and re-reading some ancient inscriptions assist us to approach their beliefs, rituals and ceremonies. be that as it may, in terms of their beliefs and rites, believers of divyasna have resemblance with some religious and ethnic groups or some social classes of their point in history, which makes it difficult to acknowledge them and to clearly outline the edges of their genesis, life and stance among the mazdaysnans. notwithstanding this, divyasnans had such gigantic political, religious and social impact that they became one of the agitations of the achaemenid kings, and they came to be the subject of repetitive objurgation in the ancient and later avesta, an achaemenid inscription, as well as the first-hand pahlavi texts. taking notice of the linguistic developments of the indo-european and then indo-iranian people, punctuality in the metamorphoses of the meaning and examples of some key words such as daeva (=demon), acknowledgement and inspecting the line of distinction between different castes of iranian people such as medians and persians, endeavor to precisely apprehend the substructure of mazdaysnan’s theology, for instance dualism and unearthing the underlying cause of the prevalence or prohibition of certain rituals, such as blood sacrifice, helps to be cognizant of the cult of divyasna more meticulously.