وجوه تشابه و تمایز اخلاق و عرفان با رویکرد به احیاءالعلوم و رسالۀ قشیریه

کتاب رسالۀ ‌قشیریه اثر عبدالکریم‌ هوازن قشیری و کتاب احیاء علوم ‌الدین امام‌ محمد غزالی دو اثر شناخته‌ شده در علم عرفان و اخلاق هستند. رسالۀ قشیریه یکی از امهات کتب عرفان‌ و احیاء علوم الدین یکی از نخستین آثار در زمینۀ اخلاق است. صاحبان این آثار با توجه به رویکردی که در عرفان و اخلاق دارند به‌تبیین و تشریح مسائل اخلاقی عرفانی پرداخته‌اند. این موضوع را با مقایسۀ متن این دو کتاب و تعاریفی که از فضایل و رذایل ‌اخلاقی ارائه می‌دهند به‌ وضوح می‌توان دریافت. دراین پژوهش می‌کوشیم تا با روش مطالعۀ کتابخانه‌ای و به ‌صورت تطبیقی توصیفی، وصف و شرح این دو نویسنده از مباحثی چون نفس آدمی، حُسن خلق، حسد، توبه و رضا، صبر را مقایسه و بررسی کرده و وجوه تشابه و تمایز نگرش آن دو را که برخاسته از تعلق آنان به دو رویکرد عرفان و اخلاق است نشان دهیم. نتایج حاصل از پژوهش بیانگر آن است که اگرچه اخلاق و عرفان هر دو در پی تربیت نفوس انسانی و دوری از رذایل و کسب فضایل اخلاقی هستند، اما در مواردی چون هدف غایی و نهایی، شیوۀ تحلیل مسائل، ارکان سازندۀ این علوم، دیدگاه و رویکرد کلی حاکم بر آن‌ها، شیوۀ تحلیل مسائل، و مباحثی چون نفس آدمی و اقتدا به پیشوا و راهنما از یکدیگر متمایزند.

similarities and disparities between morality and mysticism in aḥyā yi ʿulūm and rasālah yi qushayrīyyah

similarities and disparities between morality and mysticism in aḥyā yi ʿulūm and rasālah yi qushayrīyyahabstract abd al karīm qushayrī’s rasālah yi qushayrīyyah and muḥammad ghazzālī’s aḥyā yi ʿulūm are two prominent works in mysticism and ethics. rasālah yi qushayrīyyah is considered a major work in mysticism, while aḥyā yi ʿulūm al dīn is renowned for its exploration of ethics. the authors present their perspectives on mysticism and ethics, analyzing various topics and offering definitions of ethical vices and virtues. this research employs an analogical descriptive approach to examine concepts such as ego, good behavior, jealousy, repentance, happiness (riḍā), and patience in order to identify similarities and disparities between these two fields of mysticism and ethics. the findings indicate that while both works aim to cultivate the human ego, preventing vices and promoting virtues, they differ in their ultimate goals, solutions, principles, and approaches in addressing these issues and resolving subjects such as human ego and obedience to their leader (pīshwā). keywords: ethics, mysticism, ethical virtues, aḥyā yi ʿulūm al dīn, rasālah yi qushayrīyyahsimilarities and disparities between morality and mysticism in aḥyā yi ʿulūm and rasālah yi qushayrīyyahabstract abd al karīm qushayrī’s rasālah yi qushayrīyyah and muḥammad ghazzālī’s aḥyā yi ʿulūm are two prominent works in mysticism and ethics. rasālah yi qushayrīyyah is considered a major work in mysticism, while aḥyā yi ʿulūm al dīn is renowned for its exploration of ethics. the authors present their perspectives on mysticism and ethics, analyzing various topics and offering definitions of ethical vices and virtues. this research employs an analogical descriptive approach to examine concepts such as ego, good behavior, jealousy, repentance, happiness (riḍā), and patience in order to identify similarities and disparities between these two fields of mysticism and ethics. the findings indicate that while both works aim to cultivate the human ego, preventing vices and promoting virtues, they differ in their ultimate goals, solutions,