بررسی ارتباط نابرابری‌های فضایی و ناپایداری توسعه در ایران

امروزه وجود نابرابری‌های فضایی و فاصله‌های درآمدی و سرمایه‌ای میان نواحی مختلف جامعه، به‌عنوان یکی از موانع مهم توسعۀ پایدار به‌حساب می‌آید. نابرابری‌های میان مناطق کم‌برخوردار (مرزی یا غیرمرزی) و مناطق برخوردار از توسعه، و شکاف‌های شهری ‌ ‌روستایی، مهم‌ترین مصداق نابرابری‌های فضایی و منطقه‌ای هستند. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی، بر مبنای تحلیل ثانویۀ داده‌های موجود، میزان یکپارچگی یا شکاف مناطق شهری و روستایی ایران را برحسب چهار متغیر مکان‌های استقرار جمعیت، بخش‌های عمدۀ اقتصادی و تولیدی، میزان و توزیع فقر، و شکاف درآمدی و هزینه‌ای در چهار دهۀ اخیر مورد مطالعه قرار داده ‌است. ارزیابی عملکرد نظام برنامه‌ریزی فضایی در کشور نشان می‌دهد این نظام با نوعی رویکرد بخشی و غیرآمایشی، با تاکید بر دو محور «تمرکزگرایی» و «شهرگرایی»، بر نابرابری‌ و فاصلۀ میان مناطق پیرامونی و مناطق مرکزی کشور از یک سو و مناطق شهری و روستایی از سوی دیگر افزوده ‌‌است. طی چهار دهۀ اخیر، نوعی شهرنشینی روزافزون، بی‌رویه و گاهی ناموزون به ‌ضرر پایداری و تعادل جمعیت در مناطق شهری کوچک و مناطق روستایی اتفاق افتاده که لزوماً با ظرفیت‌های منطقه‌ای متناسب نبوده ‌‌است. شهرهای بزرگ جاذب جمعیت کار، نوعی زندگی توام با فقر را در بخش‌های حاشیه‌ای و روستایی ایجاد کرده ‌‌است. در طی این سال‌ها، با وجود کاهش معنادار فقر مطلق در جامعه، همچنان بار فقر بر دوش روستاییان، آن‌هم بیشتر در مناطق کم‌برخوردار سنگینی می‌کند. شاخص‌های درآمد و هزینه نیز به نفع شهرنشینان بوده‌‌ است. به‌طور‌ کلی داده‌های کلان در کشور نشان می‌دهد هرجا پیوندهای شهری‌ ‌روستایی برقرار و تقویت شده، نابرابری‌های منطقه‌ای و شهری ‌ روستایی کاهش یافته ‌است.

assessing the relationship between forms of spatial inequalities and sustainable development in iran

spatial inequalities and income and capital gaps between different areas of society are currently considered one of the most significant barriers to sustainable development. disparities between disadvantaged regions (border or non-border) and developed regions, as well as urban-rural gaps, are the most important signs of spatial inequalities. this paper attempts to study the degree of integration or disparity between urban and rural areas in iran over the past four decades using a secondary analysis method. four variables will be analyzed: population distribution, dominant economic and production sectors, poverty levels and distribution, and income and expenditure gaps. evaluation of the spatial planning system’s performance in the country reveals a sectoral and non-planning approach with an emphasis on centralization and urbanization, which has exacerbated inequalities and disparities between peripheral and central regions, as well as between urban and rural areas. the country has experienced rapid, unplanned, and sometimes uneven urbanization, to the detriment of the sustainability and population balance in small urban areas and rural ones, which has not necessarily been accompanied by balanced regional development. large cities have attracted a labor force to their peripheries, leading to a life of poverty in marginal and rural areas. while absolute poverty has decreased, rural populations, especially in disadvantaged areas, continue to bear the brunt of poverty. income and expenditure indicators have also favored urban dwellers. overall, macro-level data in the country indicates the existence of spatial divisions. however, wherever urban-rural linkages have been established and strengthened, regional and urban-rural disparities have decreased.