تحلیل شبکه شهری و توزیع فضایی جمعیت در کانون‌های شهری استان تهران

شهرها مهمترین پدیده‎های انسان ساخت موجود در پهنه سرزمین هستند که نقش عمده‌ای در توسعه و یا عدم توسعه مناطق و نواحی دارند. براساس آمار ارائه شده توسط سازمان ملل بیش از 50 درصد مردم در شهرها زندگی می‌کنند و نرخ رشد جمعیت شهری 4برابر جمعیت روستایی است. برهمین اساس مطالعه شهرها از آن جهت که محل بار گذاری انسان و فعالیت هستند حائز اهمیت است. تحولات جمعیتی در سال‎های اخیر در کشور موجب گردیده که رشد جمعیت شهری در مقاطع مختلف زمانی نا هماهنگ و توزیع رشد آن در شهرهای مختلف کشور ناموزون و روند رشد فزاینده و سریع گردد. رشد جمعیت شهرنشین کشور و عدم توجه به شبکه شهری و نحوه پراکنش مراکز و کانون‎های شهری در پهنه سرزمین از یک سوی و رشد شتابان شهرنشینی از سوی دیگر به گسیختگی و عدم انسجام در ساختار فضایی کشور منجر شده است. مهاجرت و روند رو به رشد شهرنشینی و تحولات اقتصادی- اجتماعی و سیاسی دهه‎های اخیر استان تهران از مهم ترین عوامل ایجاد الگوی نامتوازن شبکه شهری بوده است. امروزه جمعیت پذیری شهرها به همراه مسائل اجتماعی-اقتصادی آنها شکل تازه‌ای از شهر و شهر نشینی و شهرگرایی را به وجود آورده است. ساماندهی و تعادل بخشی فضا از مسائل کلیدی در حوزه برنامه ریزی شهری است. شهرهای بزرگتر با جذب و تمرکز مازاد بیشتر، تسلط خویش را بر شهرهای کوچک‌تر اعمال می‌کنند. تداوم این شرایط باعث شکل گیری عدم توازن در توزیع فضایی شهر‎ها و بروز مشکلات ناشی از ازدحام و تراکم در شهرها و تخلیه مکان‌های دیگر می‌گردد. این مقاله بر آن است تا با بررسی و تحلیل شبکه شهری در استان تهران راهکارهایی جهت تعادل بخشی ارائه کند. روش تحقیق: از این رو روش به‌کار رفته در این پژوهش توصیفی- تحلیلی است و با استفاده از مدل‌های رتبه- اندازه، منحنی لورنز و ضریب آنتروپی و همچنین برای تحلیل کمی و کیفی با استفاده از نرم افزار excel به بررسی و تحلیل شبکه شهری استان تهران پرداخته است.یافته‌ها: نتایج یافته‎ها نشان می‌دهد، استان تهران به‌ویژه کلانشهر تهران بخاطر موقعیت، اداری و سیاسی، اقتصادی و عدم وجود عدالت فضایی و سیاست‌های آمایش سرزمین در ایران، بسیاری از فعالیت‌های صنعتی و خدماتی در آن متمرکز شده است. میزان تمرکز در کشور، در استان تهران و در میان شهرهای استان تهران، در کلانشهر تهران بیشتر است. وجود تمرکز باعث مهاجرت می‌گردد و شهرنشینی در استان تهران با پراکنده رویی کلان شهر تهران و ایجاد منطقه کلان شهری تهران ابعاد وسیع تری یافته است. به‌طوری که این استان دارای شهرهای متوسط، کوچک و روستاشهر شده است. در حالی که در سال 1355 فقط دارای 6 شهر کوچک بوده است. دگرگونی در مناطق کلان شهری محصول تمرکززدایی است که می‌توان آن را پویش گسیختگی نام نهاد. مبنای تشکیل منطقه کلان شهری ارتباط مستقیمی با سطح فناوری‎های ارتباطی مانند خطوط راه آهن و بزرگراه‎ها دارد. زیرا با تسهیل رفت و برگشت تهران بر سر راه محورهای ارتباطی آن به صورت خوشه‌ای با مرکزیت کلان شهر تهران ایجاد شده‌اند. بنابراین، ساختار فضایی شبکه شهری استان تهران بر الگوی توسعه مرکز- پیرامون متمرکز بوده و عدم توزیع متناسب جمعیت و خدمات در سطح منطقه، نظام شبکه‌ای نامتعادلی را رقم زده و نوعی واگرایی و عدم یکپارچگی در منطقه را به وجود آورده است. زیرا هیچ یک از شهرها منطقه کلان شهری تهران حتی کلان شهر تهران، جایگاه مناسبی در عرصه رقابت تولیدی در سطح ملی و به خصوص بین المللی ندارند. درحالی که این نوع تجمع شهر و شهرنشینی مخاطرات طبیعی و انسانی متعددی به همراه داشته و مانع توسعه پایدار است. افزایش جمعیتی شهری در استان تهران برخاسته از پراکنده رویی کلانشهر تهران است و تمرکز جمعیت شهری در قسمت غربی استان به تبعیت از راه‎های ارتباطی بیشتر از جهات دیگر آن است. با اینکه شهرهای متوسط تا حدودی گسیختگی فضایی در شبکه شهری استان را ترمیم کرده، با توجه به مدل رتبه-اندازه همچنان فاصله بین کلان شهر تهران با سایر شهرهای استان بسیار زیاد است و تعادل در شبکه شهری استان وجود ندارد. ضمن آنکه جمعیت شهری نه به صورت یکنواخت بلکه به‌صورت خوشه‌ای در پیرامون کلان شهر تهران و در مرتبه بعد شهرهای متوسط مستقر شده‌اند.

analysis of urban network and spatial distribution of population in urban centers of tehran province

introduction: cities are the most important man-made phenomena in the land that play a major role in the development or non-development of regions and areas. according to the statistics provided by the united nations, more than 50% of people live in cities and the urban population growth rate is 4 times. the population is rural. based on this, the study of cities is important because they are places where people and activities are loaded. demographic changes in recent years in the country have caused the growth of the urban population to be uncoordinated at different times and the distribution of its growth in different cities of the country is uneven and the growth trend is increasing and fast. the growth of the country's urban population and the lack of attention to the urban network and the distribution of urban centers and centers in the territory on the one hand and the rapid growth of urbanization on the other hand have led to fragmentation and incoherence in the spatial structure of the country. migration and the growing trend of urbanization and economic-social and political developments in recent decades of tehran province have been the most important factors in creating an unbalanced pattern of the urban network. nowadays, the population growth of cities along with their socio-economic issues is a new form of city and urbanism and it has created urbanism. organizing and balancing the space is one of the key issues in the field of urban planning. bigger cities exert their dominance over smaller cities by absorbing and concentrating more surplus. the continuation of these conditions causes the formation of imbalance in the spatial distribution of cities and the emergence of problems caused by congestion and congestion in cities and the evacuation of other places. this article aims to provide solutions for balancing by examining and analyzing the urban network in tehran province. to present.research method: therefore, the method used in this research is descriptive-analytical, using rank-size models, lorenz curve and entropy coefficient, as well as for quantitative and qualitative analysis using excel software to investigate and analyze the urban network of the province. tehran has paid.findings: the results of the findings show that many industrial and service activities are concentrated in tehran province, especially tehran metropolis, due to its administrative, political, economic situation and the lack of spatial justice and land development policies in iran. the amount of concentration in the country is higher in tehran province and among the cities of tehran province, in tehran metropolis. the presence of concentration causes migration, and urbanization in tehran province has gained wider dimensions with the spread of tehran metropolis and the creation of tehran metropolitan area. so that this province has medium, small and rural cities. while in 1355 it had only 6 small cities. transformation in metropolitan areas is a product of decentralization, which can be called the movement of rupture. the basis of the formation of the metropolitan area is directly related to the level of communication technologies such as railway lines and highways. because by facilitating travel to and from tehran along its communication axes, they have been created in the form of a cluster with the center of tehran metropolis. therefore, the spatial structure of the urban network of tehran province is based on the center-periphery development pattern, and the lack of proportional distribution of population and services at the level of the region has created an unbalanced network system and has created a kind of divergence and lack of integration in the region.