ﺑﺮرﺳﯽ ﭘﺎﺳﺦ ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت ﻣﻮﻓﻮﻟﻮژﯾﮏ و ﻋﻤﻠﮑﺮد ارﻗﺎم ﮔﻨﺪم )triticum aestivum( ﺑﻪ ﺗﻨﺶ ﺧﺸﮑﯽ اﻧﺘﻬﺎی ﻓﺼﻞ رﺷﺪ در ﺷﺮاﯾﻂ دﯾﻢ

هدف:یکی از جنبه‌های بسیار مهم در به‌نژادی گندم، ثبات و پایداری ارقام، تحت شرایط مختلف محیطی است. تنش خشکی انتهای فصل یکی از مهمترین تنش های محیطی است که تولید گندم‌ را با محدودیت رو به رو ساخته و بازده تولید این گیاه کاهش داده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی واکنش ارقام گندم دیم در یک منطقه کوهستانی تنش خشکی انتهای فصل انجام شد. مواد و روش:برای این منظور مطالعه‌ای بر روی ده رقم گندم (ur-93-15، ur-95-15، قابوس، پایا، آرامش، آپلومپ، اوکلیده ، میهن ، گاسکوژن ، وینر) در سه تکرار در قالب طرح بلوک‌ کامل تصادفی در شهرستان گالیکش در سال زراعی 403-1402 انجام شد.نتایج: نتایج مقایسه میانگین نشان داد که کمترین و بیشترین طول سنبله به ترتیب مربوط به رقم آرامش با 9.60 سانتی‌متر و رقم ur-93-15 با 15.6 سانتی‌متر بود، از طرفی رقم آرامش با 592 سنبله در متر مربع و رقم اوکلیده با 251 سنبله در مترمربع به ترتیب از بیشترین و کمترین تعداد سنبله در مترمربع برخودار بودند، کمترین تعداد دانه در سنبله در رقم پایا مشاهده شد و بیشترین مقدار این صفت به طور مشترک با 43 دانه در سنبله در ارقام قابوس، میهن و ur-95-15 مشاهده شد. همچنین رقم وینر و پایا به ترتیب دارای بالاترین و کمترین عملکرد بیولوژیک (به ترتیب 3.11 و 1.53 کیلوگرم در مترمربع) بودند. در حالی که بیشترین عملکرد دانه در رقم آرامش با 0.80 کیلوگرم در متر مربع و کمترین آن در رقم اوکلیده با 0.33 کیلوگرم در مترمربع مشاهده شد. همچنین رگرسیون گام به گام نشان داد که صفات که تعداد سنبله، تعداد دانه در سنبله و وزن هزار دانه و طول سنبله از صفات بسیار مهم در تعیین عملکرد دانه می‌باشند. لذا ارقامی که از تعداد سنبله، تعداد دانه در سنبله و وزن هزار دانه‌ی بالاتری و طول سنبله کمتری برخوردار باشند از موفقیت بیشتری در این منطقه برخوردار هستند. نتیجه گیری: در نتیجه رقم آرامش با بالاترین تعداد سنبله در مترمربع عملکرد بهتری نسبت به ارقام کشت شده در منطقه داشت. بنابراین می‌توان بر روی این رقم جهت مطالعات بیشتر تمرکز کرد.

evaluation of morphological traits and yield of wheat varieties (triticum aestivum) under late season drought stress in rainfed conditions

objective: one of the critical aspects of wheat breeding is the stability and resilience of varieties under various environmental conditions. late-season drought stress is one of the most significant environmental stresses that limit wheat production and reduce the yield of this crop. this study aimed to investigate the responses of rainfed wheat varieties in a mountainous region under late-season drought stressmethods: for this purpose, an experiment was conducted on ten wheat varieties (ur-93-15, ur-95-15, ghavous, payeh, aramesh, apolomp, oklideh, mihan, gascojan, and wiener) with three replications in a randomized complete block design in galikesh county during the 2023-2024 growing season.results results from the mean comparison showed that the shortest and longest spike lengths were 9.60 cm for aramesh and 15.6 cm for ur-93-15, respectively. additionally, aramesh had the highest number of spikes per square meter (592), while oklideh had the lowest (251). the lowest number of seeds per spike was observed in payeh, whereas the highest (43 seeds) was recorded in ghabous, mihan, and ur-95-15. furthermore, wiener and payeh had the highest and lowest biological yields (11.3 and 1.53 kg/m², respectively). the highest grain yield was recorded in aramesh (0.80 kg/m²), while oklideh had the lowest (0.33 kg/m²). ²). stepwise regression analysis showed that traits such as the number of spikes, seeds per spike, thousand grain weight, and spike length were crucial in determining grain yield. thus, varieties with a higher number of spikes, seeds per spike, and thousand grain weight, along with a shorter spike length, were more successful in this region.conclusions: consequently, aramesh, with the highest number of spikes per square meter, demonstrated better grain yield compared to the other varieties cultivated in the area. therefore, further studies on this variety can be prioritized