واکاوی شخصیت سیمرغ در شاهنامه و منطق‌الطیر بر پایه نظریه ذهنیت اسطوره‌ای

سیمرغ یکی از باشندگان اسطوره‌ای است که در ادبیات فارسی حضوری گسترده دارد. طبق نظریات لوی-برول، قانون آمیختگی بر ذهنیت اسطوره‌ای حکمفرماست و این ذهنیت گاه عِلّیت را نادیده می‌گیرد. در ذهنیت اسطوره‌ای حیوان توتمی حافظ اعضای گروه خود نیز هست. در این پژوهش کوشیده‌ایم با تکیه بر مطالعات کتاب‌خانه‌ای و اسنادی و بهره‌گیری از روش تحلیل محتوا و استفاده از نظریه‌ لوی-برول به تحلیل ویژگی‌های اسطوره‌ای سیمرغ در شاهنامه فردوسی و منطق‌الطیر عطار بپردازیم. سپس شخصیت این مرغ اسطوره‌ای را در این دو اثر ادبی مقایسه کرده‌ایم. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد شخصیت سیمرغ برآمده از ذهنیت اسطوره‌ای است. در شاهنامه این پرنده بر کوهی مقدس کنام دارد، نیای توتمی زال است، به کمک پر خود از خاندان وی مراقبت می‌کند، عِلّیت را معلق می‌کند، جادوپزشک است و قدرت پیش‌گویی دارد. در منطق‌الطیر نیز بر قاف منزل دارد، پر وی مایه تفال است و دارای فرّه است. تفاوت سیمرغ فردوسی و عطار در میزان آمیختگی این مرغ با اعضای گروه است؛ برخلاف شاهنامه که در آن آمیختگی زال و سیمرغ سبب محوشدن زال نمی‌شود، در منطق‌الطیر می‌بینیم که پرندگان در سیمرغ محو می‌شوند. هر چند ذهنیت اسطوره‌ای در شاهنامه پررنگ‌تر است اما قانون آمیختگی در داستان عطار نقشی فراگیرتر دارد.

analysis of simurgh’s character in shāhnāme and the conference of the birds according to the theory of mythical thought

simurgh is a mythical being which appears widely in persian literature. according to levy-bruhl’s theories, the law of participation is dominant in primitive thought and this thought sometimes ignores causality. primitive thought also considers totemic animal as the protector of the members of its group. in this paper, with the use of desk study and content analysis and the use of levy-bruhl’s theories, we have tried to analyze mythical characteristics of simurgh in ferdowsi’s shāhnāme and attar’s the conference of the birds. then we have compared this bird in these two literary works. we found out that simurgh’s character is rooted in mythical thought. in shāhnāme, this bird lives on a sacred mountain, is the totemic ancestor of zāl, with the use of its feather protects zāl’s family, suspends causality, is a which-doctor and can prophesize. in the conference of the birds, lives on ghāf, its feather can be used for prophecy, and has farr. the difference between ferdowsi’s simurgh and attar’s simurgh is in the amount of participation of this bird with the members of its group. despite shāhnāme in which participation of zāl and simurgh does not cause zāl to melt in simurgh’s being, in the conference of the birds we see that the birds melt in simurgh’s being. while mythical thought is more noticeable in shāhname, but the law of participation has a wider role in attar’s story.