نقد و ارزیابی مبانی فلسفی لیبرالیزم و مارکسیزم: مقایسه‌‌‌یی بین پارادایمیک

لیبرالیزم و مارکسیزم دو پارادایم بزرگ و در‌واقع دو رقیب عمده در کل علوم اجتماعی و به تبع آن، روابط بین‌الملل هستند. هردو بر انسان‌شناسی خاصی استوار بوده و سمت‌گیری نظری و تعهد ایدئولوژیک ویژه‌ خود را دارند. هدف مقاله‌ کنونی کوششی بوده است در راستای مقایسه و نقد مبانی نظری این پارادایم‌ها در روابط بین‌الملل. پرسش اصلی این بوده است که چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی در مبانی فلسفی (هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و روش‌شناسی) مارکسیزم و لیبرالیزم وجود دارد؟ پس از تجزیه و تحلیل داده‌ها با روش تحلیل محتوای تفسیری، یافته‌ها نشان می‌دهند که مارکسیزم و لیبرالیزم در بُعد هستی‌شناسی در چهار محور؛ ماهیت واقعیت، کنش‌گر بین‌المللی، علیّت و مسالۀ ساختار-کارگزار، با یک‌دیگر اختلاف ژرف دارند. ماهیت واقعیت برای لیبرال‌های نئولیبرال مادی- نهادی با ماهیت مستقل است. مگر مارکسیست‌ها نهادها را مستقل نداسته، آن‌ها را در خدمت سرمایه‌داری جهانی می‌دانند. لیبرال‌های کلاسیک و مارکسیست‌های کلاسیک تا اندازه‌یی کارگزارمحور اند؛ در‌حالی که هم مارکسیست‌های نو و هم نهادگرایان نئولیرال، ساختارمحوراند. لیبرال‌ها، علیّت را متکثر و افقی (چندین علت) می‌فهمند، در‌حالی که مارکسیست‌ها به علیت‌های لایه‌یی - عمودی باور دارند. در بُعد معرفت‌شناسی، لیبرال‌ها چون در دسته‌ خردگرایی قرار می‌گیرند، عینیت و بی‌طرفی را ملاک معرفت علمی می‌دانند؛ در‌حالی که مارکسیست‌ها نه تنها به جدایی واقعیت و ارزش باور ندارند، که آن را محافظه‌کارانه و خطرناک نیز ارزیابی می‌نمایند. در بُعد روش‌شناسی، لیبرال‌ها فردگرایی روش‌شناختی را می‌پذیرند و به فردگرایی روش‌شناختی که ریشه در عقلانیت اقتصادی نزد آنان دارد، تمرکز می‌کنند؛ در‌حالی که مارکسیست‌ها، موضع کُل‌گرای روش‌شناختی دارند و در شناخت علمی به کلیت روابط بین‌الملل و نه بخشی از آن تمرکز می‌کنند.

a critical evaluation of the philosophical foundations of liberalism and marxism: a paradigmatic comparison

liberalism and marxism are two major paradigms—and in fact, two principal rivals—across the entire spectrum of social sciences, including the field of international relations. both are grounded in distinct anthropological conceptions and possess their own theoretical orientations and ideological commitments. the purpose of this article is to compare and critically evaluate the theoretical foundations of these paradigms within the context of international relations. the central question posed is: what similarities and differences exist between the philosophical foundations (ontology, epistemology, and methodology) of marxism and liberalism? using the method of interpretivecontent analysis, the findings reveal that marxism and liberalism diverge significantly in ontological terms across four dimensions: the nature of reality, the international actor, causality, and the structure–agency debate. for neoliberal liberals, reality is materialinstitutional and independent. in contrast, marxists do not consider institutions to be independent; rather, they view them as serving the interests of global capitalism.classical liberals and classical marxists are relatively agent-oriented, whereas both neo-marxists and neoliberal institutionalists are structure-oriented. liberals understand causality as pluralistic and horizontal (multi-causal), while marxists advocate for layered and vertical causality. epistemologically, as rationalists, liberals regard objectivity and neutrality as the hallmarks of scientific knowledge. marxists, however, not only reject the separation of fact and value but also view it as conservative and dangerous. methodologically, liberals adopt methodological individualism and focus on it—especially as it relates to economic rationality. marxists, on the other hand, embrace methodological holism, emphasizing the totality of international relations rather than its fragmented parts.