مقایسه‌ مبانی فرانظری نظریه‌ اسلامیِ روابط بین‌الملل با نظریه‌ روابط بین‌الملل انتقادی

روابط بین‌الملل پس از مناظره‌ چهارم، درگیر فرانظریه‌پردازی شده است. در این میان، برخی بر ساخت نظریه‌های جهان‌شمول تاکید کرده‌اند، عده‌یی بر ساخت نظریه‌های بومی و یا تمدنی - فرهنگی تمرکز کرده‌اند. برخی هم هردو را قابل جمع دانسته و کثرت‌گرایی را مهم دانسته‌اند. در این میان، تولید و ساخت نظریه‌ تمدن‌محور اسلامی یکی از محورها بود. گرچه این روی‌کرد از 1990 م. پس از روی‌کردهای سازه‌انگارانه اهمیت یافت و نویسنده‌گان زیادی بدان پرداختند، در حوزه‌ تمدنی پارسی، فیروزآبادی بود که فرانظریه‌ اسلامی را تدوین و نظریه‌ اسلامی را مورد توجه ویژه قرار داد. این زمانی بود که نظریه‌های انتقادی جای‌گاه خود را در برابر جریان اصلی تثبیت کرده بودند. هدف مقاله‌ کنونی مقایسه‌ نظریه‌ اسلامیِ روابط بین‌الملل با نظریه‌ روابط بین‌الملل انتقادی است. پرسش اصلی این بوده است که: چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی در سطح فرانظری میان نظریه‌ اسلامیِ روابط بین‌الملل با نظریه‌ روابط بین‌الملل انتقادی وجود دارد؟ این پژوهش با روش کیفی داده‌های کتاب‌خانه‌یی را مرور و تفسیر نموده و به این نتایج دست‌یافته است که: هردو نظریه با یک‌دیگر، 10 شباهت و 8 تفاوت دارند. هرچند از دید کمی تفاوت‌های این دو تقریبًا به اندازه‌ شباهت‌های‌شان است، مگر از دید کیفی تفاوت‌های آن‌ها بسیار جزئی بوده و به‌نظر می‌رسد که نظریه‌ اسلامی روابط بین‌الملل به جز یک مورد (کنش‌گر بین‌المللی) تمامی مدعای نظریه‌ انتقادی را پوشش داده و از آن فراتر می‌رود و از دید غایت‌شناسی نیز اهداف جامع‌تری نسبت به نظریه‌ روابط بین‌الملل انتقادی دارد.