عوامل وابستگی دانش‌آموزان به فضای ‌مجازی؛ نقش زمینه‌ای عوامل شناختی و فردی و میانجی‌های رفتاری-اجتماعی

هدف: وابستگی به فضای ‌مجازی شکلی از آسیب در ارتباطات مجازی است که یکی از عوامل برساخت دانش زندگی روزمره محسوب می‌شود. هدف پژوهش بررسی عوامل وابستگی دانش‌آموزان به فضای‌ مجازی با تاکید بر نقش عوامل شناختی و فردی و میانجی‌های رفتاری-اجتماعی است. روش‌شناسی: مطالعه ازنظر هدف کاربردی و ازنظر روش گردآوری داده‌ها از نوع توصیفی-پیمایشی است. جامعه آماری دانش‌آموزان متوسطه اول شهر زنجان در ‌سال تحصیلی‌ 1402-1401 بوده‌اند که 20951 نفر می‌باشند. حجم نمونه طبق فرمول کوکران 384 نفر برآورد شده، و درنهایت 1487 نفر به پرسش‌نامه آنلاین پاسخ داده‌اند. پایایی و روایی پرسش نامه با استفاده از آلفای کرونباخ و تحلیل عاملی تایید گردیده و داده‌ها با استفاده از روش‌های آماری مناسب توصیف و تحلیل شده‌اند. برای عملیات آماری مناسب از نرم‌افزارهای spss و amos استفاده شده است.یافته‌ها: عوامل زمینه‌ای (نیازهای آموزشی، ارتباطی و همسالان؛ جامعه‌پذیری و دانش مجازی) و میانجی (پنهان‌کاری، افسردگی، اختلال روابط خانوادگی، سبک زندگی و انزوا) تعیین‌کننده وابستگی به فضای ‌مجازی در بین دانش‌آموزان است. آثار مستقیم (0.42) و غیرمستقیم (0.63) به دست آمده است. مدل پیشنهادی محققان با ضریب تعیین 0.664 و معناداری زیر 0.001 مورد تایید است.نتایج: نیازهای مختلف دانش‌آموزان (به‌استثنای نیاز آموزشی)، و آگاهی از فضای ‌مجازی هم به شکل مستقیم و هم از طریق عوامل واسطه‌ای بر وابستگی فضای‌ مجازی اثرگذار هستند.اصالت و ارزش: وابستگی به فضای ‌مجازی آسیب مهمی در حوزه تولید دانش شخصی محسوب می‌شود که تحت تاثیر عوامل مختلف زمینه‌ای شناختی و فردی و میانجی‌های رفتاری-اجتماعی عمل می‌کند.

factors of students’ dependence on cyberspace: the contextual role of cognitive and individual factors and social-behavioral mediators

purpose: cyberspace dependence is recognized as a form of harm in virtual communication and one of the critical factors influencing knowledge construction in everyday life. this study aims to investigate the factors contributing to students’ dependence on cyberspace, with an emphasis on cognitive and individual factors as well as social-behavioral mediators.methodology: the research is applied in purpose and descriptive-survey in method. the statistical population comprised first secondary school students in zanjan city during the 2022–2023 academic year (n = 20,951). using cochran’s formula, the minimum sample size was estimated at 384, while 1,487 students ultimately completed the online questionnaire. the instrument’s reliability and validity were verified through cronbach’s alpha and factor analysis. data analysis was performed using descriptive and inferential statistics in spss and amos software.findings: the results indicate that contextual factors (including educational, communicational, and peer needs, as well as sociability and virtual knowledge) along with mediating variables (such as secrecy, depression, family relationship disorder, lifestyle, and isolation) play a decisive role in shaping students’ cyberspace dependence. both direct (β = 0.42) and indirect (β = 0.63) effects were observed. the proposed model was validated with r² = 0.664 (p < 0.001).conclusion: different needs of students (except for educational needs), and awareness of virtual space both directly and through mediating factors have an effect on the dependency of virtual space.value: the study highlights cyberspace dependence as a significant challenge in the domain of personal knowledge production, shaped by contextual factors and socio-behavioral mediators, thereby underscoring the need for targeted interventions in educational and social contexts.