تحول‌ها و چشم‌انداز منطقه‌گرایی تجاری ایران

منطقه‌گرایی تجاری، به‌معنای انعقاد موافقتنامه‌های متضمن تبادل متقابل ترجیح‌های تجاری (در ابعاد منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای)، در دهه‌های اخیر رشد شتابان، فراگیری گسترده و عمق و تاثیر بسیاری در اقتصاد بین‌الملل یافته است، به‌نحوی‌که شبکه‌های متعدد و درهم‌تنیده‌ موافقتنامه‌های منطقه‌گرایی تجاری تقریباً همه‌ کشورهای جهان و با شدتی بیشتر کشورهای مهم صادرکننده را دربرگرفته و ابعاد فرامنطقه‌ای نیز یافته است و بیشتر صادرات جهانی هم در چنین قالبی صورت می‌گیرد. ایران از دهه‌ 1380ش فعالسازی منطقه‌گرایی تجاری را آغاز کرده است، اما ماحصل این دو دهه تلاش، با طرف‌های معدود و دامنه‌ محدود موافقتنامه‌هایی که به‌اجرا درآمده‌ است، اثرگذاری تجاری چندانی به‌همراه نداشته و سهمی اندک در صادرات کشورمان ایفا کرده ‌است. در این مقاله، با رویکرد تحلیل محتوای کیفی و بهره‌گیری از نظرهای خبرگی، موانع منطقه‌گرایی تجاری در ایران در دو دسته‌ کلی موانع خارجی و موانع داخلی شناسایی شده است. ارزیابی این موانع درخصوص موافقتنامه‌ تجارت آزاد ایران با اتحادیه‌ اوراسیا، با درنظرداشتن آنچه از اجرای موافقتنامه‌ موقت فیمابین و روندهای آن استنباط می‌شود، نشانه‌ای از غلبه بر هر دو مانع خارجی (محدودیت‌های بین‌المللی ایران در ایجاد فرصت) و داخلی (ضعف‌های داخلی در بهره‌گیری از فرصت) به‌شمار می‌رود که ممکن است به‌منزله‌ نقطه‌ عطف پس از دو دهه تجربه‌ منطقه‌گرایی تجاری در ایران باشد. به‌نظر می‌رسد مقارنت زمانی انعقاد این موافقتنامه با تنگناهای ناشی از تحریم دو طرف در این موفقیت موثر بوده است.

developments and prospects of trade regionalism of iran

trade regionalism, meaning the conclusion of agreements involving the reciprocal exchange of trade preferences (which, of course, also have trans-regional dimensions), has experienced rapid growth, wide coverage, and a high depth and impact in the international economy in recent decades, such that numerous and intertwined networks of trade regionalism agreements have covered almost all countries in the world, and more intensively, major exporting countries, and most global exports are also carried out in this format. despite the fact that iran has begun to activate trade regionalism since the 2000s, the results of these two decades of efforts, with few parties and a limited scope of agreements that have been implemented, have not had much trade impact and have played a small role in our country’s exports. this article, with a qualitative content analysis approach and the use of expert opinions, identifies the obstacles to trade regionalism in iran in two general categories: external obstacles and internal obstacles. the assessment of these obstacles regarding the iran-eurasian union free trade agreement, taking into account what can be inferred from the implementation of the interim agreement between them and its processes, is a sign of overcoming both external (iran’s international limitations in creating opportunities) and internal (domestic weaknesses in taking advantage of opportunities) obstacles, which could serve as a turning point after two decades of experience with trade regionalism in iran. it seems that the timing of the conclusion of this agreement with the bottlenecks resulting from sanctions on both sides has been effective in this success.