حکم به خسارات‌ بازدارنده، واکنشی ‌قانونی به نقض‌ عامدانه قرارداد (مطالعه ‌‌تطبیقی در نظام کامن‌لا، رومی ژرمنی، ایران و مبانی ‌فقهی)

حکم به خسارات ‌بازدارنده عکس‌العمل ‌شدیدی در قبال نقض‌ قرارداد است که هدف ‌غایی آن نه جبران ‌زیان، بلکه بازدارندگی ‌و سزادهی‌ است. به‌دلیل فاصله ‌گرفتن این خسارات از اصل جبران‌کنندگی، قانون‌گذاران و محاکم تمایل چندانی به اِعمال آن در موقعیت‌های نقض‌ عادی قرارداد ندارند. از سوی ‌دیگر، اغلب نظام‌های ‌حقوقی برای نقض‌ عامدانه قرارداد که شدیدترین نوع نقض ‌است آثار منحصربه‌فردی شناخته‌اند که در موقعیت‌های نقض‌ غیرعمدی مانندی ندارد و همگی بیانگر لزوم تشدید‌ مسئولیت در قبال خطاکاری‌ عمدی هستند. پژوهش‌ حاضر تلاش می‌کند با روش توصیفی تحلیلی و با مطالعه ‌تطبیقی به این پرسش پاسخ ‌دهد که آیا عامدانه ‌بودن نقض‌ قرارداد می‌تواند حکم به خسارات ‌بازدارنده را توجیه‌ کند؟ برآمدِ پژوهش نشان می‌دهد در اغلب نظام‌های ‌حقوقی، قاعده ‌‌کلی در رابطه با حکم به خسارات‌ بازدارنده در موقعیت‌های نقض‌ عامدانه نمی‌توان ‌یافت. برخی‌ تلاش‌های صورت‌گرفته اخیر برای تعمیم این پیوند (برای ‌مثال در فرانسه و ایالات‌متحده) نیز تاکنون ناکام بوده‌اند. بااین‌حال، در برخی موقعیت‌های‌خاصِ نقض‌ عامدانه به‌ویژه جایی که نقض‌ قرارداد یک شبه‌جرم مستقل نیز به‌حساب می‌آید و نیز در نقض‌های ‌عامدانه اجحاف‌آمیز مانند نقض‌ عمدی قرارداد بیمه توسط بیمه‌گر، حکم به خسارات‌ بازدارنده مورد پذیرش‌ است. در حقوق موضوعه ‌ایران نیز هرچند این نوع خسارت به رسمیت شناخته ‌نشده، اما به نظر می‌رسد پذیرش این خسارات در قبال نقض‌های‌ عامدانه با مبانی ‌فقهی ناسازگار نباشد.

awarding of deterrent damages as a legal response to intentional breach of contract (a comparative study in common law, roman-germanic, iranian, and jurisprudential systems)

the awarding of deterrent damages is a severe reaction to a breach of contract, where the ultimate goal is not compensation but deterrence and punishment. due to the departure of these damages from the principle of compensation, legislators and courts are generally reluctant to apply them in situations of ordinary contract breaches. on the other hand, most legal systems recognize unique consequences for intentional breaches of contract—the most severe type of breach—that are not applicable to unintentional breaches, reflecting the necessity to increase liability in the face of intentional wrongdoing. this study aims to answer, through a descriptive-analytical method and comparative study, whether the intentional nature of a contract breach can justify the awarding of deterrent damages. the findings indicate that in most legal systems, there is no general rule regarding the awarding of deterrent damages in cases of intentional breaches. recent efforts to establish this connection (for example, in france and the united states) have so far been unsuccessful. however, in certain specific cases of intentional breaches, especially where the breach constitutes an independent quasi-crime or in egregious intentional breaches such as an insurer’s deliberate breach of an insurance contract, the awarding of deterrent damages is accepted. although this type of damage is not recognized in iranian statutory law, it appears that accepting such damages for intentional breaches would not be inconsistent with jurisprudential principles.