ارائه چارچوبی برای الگوی حکمرانی عملیاتی انرژی در ایران با رویکرد توسعه پایدار: یک مرور نظام‌مند

هدف: امروزه تامین انرژی پایدار به‌گونه‌ای که امنیت انرژی، دسترسی عادلانه و مسائل زیست‌محیطی را به طور هم‌زمان در نظر بگیرد، به یکی از دغدغه‌های اساسی جهانی تبدیل شده است. ایران نیز علاوه بر مواجهه با چالش‌های تامین پایدار انرژی، در اجرای خط‌مشی‌گذاری‌های حوزه انرژی عملکرد ضعیفی دارد. هدف این مقاله شناسایی ابعاد حکمرانی عملیاتی انرژی با رویکرد توسعه پایدار و بررسی خلاهای پژوهشی در مطالعات اجرای خط‌مشی‌ انرژی است.روش پژوهش: در این پژوهش، با استفاده از رویکرد مرور نظام‌مند و تحلیل مضمون 34 مقاله علمی داخلی و خارجی، یافته‌های مرتبط با حکمرانی عملیاتی انرژی بررسی شده است. سپس داده‌ها در چارچوب نظری هیل و هوپ و فرایندهای انرژی در مراحل تولید، انتقال، توزیع و مصرف دسته‌بندی شده است.یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد مطالعات حکمرانی عملیاتی انرژی در سه شیوه اجرایی (دولت‌محور و مبتنی بر قوانین)، عملکردی (مشارکت بخش خصوصی و مبتنی بر قرارداد) و محصول مشترک (همکاری جامعه مدنی بر اساس اعتماد) قابل دسته‌بندی هستند؛ بااین‌حال، خلاهای تحقیقاتی در مدل‌های هماهنگی، چارچوب‌های نظارتی و نقش مشارکت مدنی وجود دارد.نتیجه‌گیری: الگوی پیشنهادی و مطلوب حکمرانی عملیاتی انرژی با رویکرد توسعه پایدار و توجه به سه فرایند تولید، انتقال و توزیع و مصرف انرژی دید روشنی به خط‌مشی‌گذاران حوزه انرژی و پژوﻫﺸﮕﺮان درﺑﺎره ﺷﯿﻮهﻫﺎی ﭘﯿﺎدهﺳﺎزی و اﺟﺮای ﺧﻂﻣﺸﯽ ﻣﯽدﻫﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺣﺎﮐﯽ از آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﯿﻮه راﯾﺞ ﺣﮑﻤﺮاﻧﯽ ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ اﻧﺮژی در اﯾﺮان ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ از ﻃﺮﯾﻖ دروﻧﺪادﻫﺎ و روﯾﮑﺮد ﺑﺎﻻ ﺑﻪ ﭘﺎﯾﯿﻦ اﺳﺖ، در ﺣﺎﻟﯽﮐﻪ ﺷﯿﻮه ﻣﺤﺼﻮل ﻣﺸﺘﺮک ﮐﻪ ﺑﺮ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﺸﺘﺮک و ﻫﻤﮑﺎری ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪﻧﯽ ﺗﻤﺮﮐﺰ دارد، ﮐﻤﺘﺮ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﻫﺮﭼﻨﺪ اﯾﺪهﻫﺎی ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺷﯿﻮه ﻋﻤﻠﮑﺮدی ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﺑﺨﺶ ﺧﺼﻮﺻﯽ ﺗﺎ ﺣﺪی ﺷﮑﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ، اﻣﺎ ﺳﺎزوﮐﺎر اﺟﺮاﯾﯽ آن ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺑﺮ ﯾﻪ ﻗﻮاﻧﯿﻦ دوﻟﺘﯽ و ﻧﻪ ﻗﺮاردادﻫﺎی ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ اﺳﺖ.

a framework for an operational energy governance model in iran from a sustainable development perspective: a systematic review

today, supplying sustainable energy in a way that simultaneously considers energy security, equitable access, and environmental issues has become a fundamental global concern. iran, in addition to facing challenges in sustainable energy supply, also has a weak performance in implementing energy policies. the objective of this article is to identify the dimensions of operational energy governance with a sustainable development approach and to examine research gaps in energy policy implementation studies. methods: in this research, using a systematic review and thematic analysis approach, the findings related to operational energy governance from 34 domestic and international scientific articles were examined. then, the data were categorized within the theoretical framework of hill and hupe and the energy processes in the stages of production, transmission, distribution, and consumption. results: the findings indicate that studies on operational energy governance can be categorized into three modes: administrative (state-centered and rule-based), performance-based (private sector participation and contract-based), and co-production (civil society collaboration based on trust). however, research gaps exist in coordination models, regulatory frameworks, and the role of civic participation. conclusions: the proposed operational energy governance model, grounded in sustainable development principles and addressing the three energy processes of production, transmission, and distribution/consumption, provides policymakers and researchers with a clear framework for implementation. the results indicate that the prevalent mode of operational governance in iran relies on input-based management and top-down approaches, while the co-production mode, which emphasizes collaborative outcomes, remains largely overlooked. although ideas for a performance-based approach involving private sector participation have emerged, their implementation mechanisms are still based on state regulations rather than operational contracts.