طراحی و توسعه مدل کسب‌وکار بومی برای شرکت‌های دانش‌بنیان حوزه گیاهان دارویی: تحلیل زیست‌بوم فناورانه و راهبردهای کارآفرینانه آمیخته

صنعت گیاهان دارویی، با وجود تنوع زیستی کم‌نظیر ایران و حمایت‌های سیاستی اخیر، هنوز سهم ناچیزی از بازارهای جهانی دارد و بیشتر فعالیت‌ها در سطح تولید مواد خام متوقف می‌شود. این پژوهش با هدف طراحی و توسعه مدلی بومی و انعطاف‌پذیر برای کسب‌وکار شرکت‌های دانش‌بنیان حوزه گیاهان دارویی انجام شد تا مسیر عبور از خام‌فروشی به خلق ارزش فناورانه، توسعه بازار و صادرات را روشن سازد. روش تحقیق ترکیبی از نوع اکتشافی–متوالی بود. در بخش کیفی، تحلیل محتوای متون و مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته با 17 نفر از مدیران شرکت‌های دانش‌بنیان، متخصصان فناورانه و کارشناسان پارک‌های علم و فناوری انجام شد و شش بُعد کلیدی شناسایی گردید: (1) سرمایه و منابع مالی، (2) ارتباطات و زیرساخت‌های فناورانه، (3) رگولاتوری و سیاست‌گذاری، (4) بازار و بازاریابی، (5) نوآوری باز و همکاری شبکه‌ای، و (6) انعطاف‌پذیری مدل کسب‌وکار. بر پایه این یافته‌ها، در بخش کمی پرسشنامه‌ای تدوین و داده‌ها با مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی در نرم‌افزار smartpls3 تحلیل شد. نتایج نشان داد هر شش بُعد به‌طور معنادار بر طراحی اجزای مدل کسب‌وکار—شامل ارزش پیشنهادی، بخش‌های مشتری، منابع کلیدی و کانال‌ها—اثر می‌گذارند و بهبود این اجزا عملکرد نوآوری، توسعه بازار داخلی و افزایش توان صادراتی شرکت‌ها را ارتقا می‌دهد. از نظر نظری، مدل پیشنهادی با پیوند دادن رویکردهای علیت و اثرگذاری در کارآفرینی و تاکید بر نوآوری باز و تعامل شبکه‌ای، تصویری جامع و بومی از شکل‌دهی مدل کسب‌وکار ارائه می‌کند.از نظر عملی، یافته ها راهنمایی برای بازطراحی سازوکار ارزش آفرینی در شرکت ها، اصلاح رگولاتوری و تامین مالی تخصصی برای سیاست گذاران، و تقویت پیوند دانشگاه– صنعت و شبکه های نوآوری برای نهادهای فناورانه فراهم می آورد .

designing and developing a local business model for knowledge-based companies in the field of medicinal plants: analysis of the technological ecosystem and mixed entrepreneurial strategies

despite iran's rich biodiversity and recent policy support، the medicinal plants industry still holds a minor share of global markets and remains largely focused on raw-material production. this study aims to design and develop a localized، flexible business model for knowledge-based firms in the medicinal plants domain to help them move from commodity sales toward technology-driven value creation، market development، and exports. an exploratory–sequential mixed-methods approach was used. in the qualitative phase، content analysis of documents and semi-structured interviews with 17 participants—including managers of knowledge-based firms، technology experts، and science and technology park specialists—identified six key dimensions: (1) capital and financial resources، (2) technological linkages and infrastructure، (3) regulation and policy، (4) market and marketing، (5) open innovation and network collaboration، and (6) business model flexibility. based on these findings، a survey instrument was developed and the quantitative data were analyzed using partial least squares structural equation modeling (pls-sem) in smartpls 3. results show that all six dimensions significantly influence the design of business model components—value proposition، customer segments، key resources، and channels—which، in turn، improve firms' innovation performance، market development، and export capability. theoretically، the proposed model integrates causation and effectuation perspectives in entrepreneurship while emphasizing open innovation and network interaction، offering a comprehensive، context-specific view of business model development.