نقد تفاسیر جبری آیه 24 سوره انفال: تبیین ارتباط انسان با خدا در متون تفسیری

هدف: آیه 24 سوره انفال، مشهور به آیه حیلولت، به دلیل عبارت کلیدی «اَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ»، همواره از کانون‌های اصلی چالش و اختلاف نظر در تفاسیر قرآن کریم، به‌ویژه در مسئله بنیادین جبر و اختیار بوده است. مسئله اصلی این است که چگونه می‌توان میان حائل شدن خداوند بین انسان و قلب او، با اصل اختیار و مسئولیت انسان جمع کرد. این پژوهش در پی آن است که ضمن بررسی و نقد مبانی تفاسیر جبرگرایانه (که حیلولت را به معنای سلب اختیار می‌دانند)، به تبیین معنای دقیق این واژه و ارتباط آن با عدل و اختیار بپردازد.روش پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی انجام شده است. در این راستا، مبانی تفاسیر جبرگرایانه (به‌ویژه در مکاتب کلامی اهل سنت) مورد واکاوی قرار گرفته و با تاکید بر مبانی کلامی و روایی مکتب شیعه (به‌ویژه دیدگاه علامه طباطبایی)، تحلیل‌های لازم صورت پذیرفته است.یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تحلیل دقیق لغوی واژگان (حیلولت، مرء، قلب)، توجه به سیاق آیه، ارجاع به محکمات قرآنی، و استناد به روایات معتبر اهل بیت (ع)، تفسیر جبرگرایانه را مردود می‌سازد. در مقابل، دیدگاه مبتنی بر اختیار که با مبانی شیعی سازگار است، حیلولت الهی را نه به معنای سلب اراده، بلکه جلوه‌ای از قرب و احاطه مطلق وجودی و علمی خداوند بر انسان، مالکیت حقیقی و تدبیر حکیمانه امور قلب، و نقش او در هدایت، توفیق و صیانت از فطرت پاک انسانی می‌داند.نتیجه‌گیری: این پژوهش نتیجه می‌گیرد که تفسیر صحیح آیه حیلولت، نه تنها با اختیار انسان در تعارض نیست، بلکه ضمن اثبات حاکمیت و ربوبیت الهی، جایگاه اختیار و مسئولیت انسان را تثبیت کرده و تصویری متعادل و جامع از رابطه تکوینی و تشریعی انسان و خداوند ارائه می‌دهد که با اصل عدل الهی کاملاً همسو است.

a critical examination of deterministic interpretations of verse 24 of surah al-anfal: elucidating the concept of haylulah and its relation to divine justice and free will

objective: verse 24 of surah al-anfal, commonly known as the verse of haylulah because of the key expression anna allaha yahulu bayna al mari wa qalbih (god intervenes between a person and his heart), has long been a major subject of debate in qur'anic exegesis, particularly regarding determinism and free will. the central question is how divine interposition between the human being and the heart can be reconciled with human freedom and moral responsibility. this study examines and critiques the assumptions of deterministic readings, which construe haylulah as the negation of human agency, and clarifies the term's meaning and its relation to divine justice and human free will.method: this research adopts a descriptive analytical method with a comparative approach. it critically analyzes the assumptions of deterministic interpretations, especially within sunni theological and exegetical traditions, and compares them with shii theological and hadith based foundations, with particular emphasis on the views of allamah tabatabai.results: a careful lexical analysis of key terms (haylulah, mar, qalb), attention to the verse's context, recourse to the qur'ans definitive passages, and reliance on sound narrations from the ahl al bayt collectively undermine deterministic interpretations. by contrast, the agency affirming reading consistent with shii premises understands divine haylulah not as removing human volition, but as expressing god's absolute ontological and epistemic proximity and sovereignty over the human being, his wise governance of the heart, and his role in guidance, granting success (tawfiq), and safeguarding human fitrah.conclusion: a correct interpretation of the verse of haylulah does not conflict with human free will. rather, while affirming divine sovereignty and lordship, it secures human agency and moral accountability and offers a balanced account of the ontic (takwini) and normative (tashrii) relationship between human beings and god, consistent with divine justice.