معمای انقلاب علمی در تمدن اسلامی

علم در تمدن اسلامی، علی‌رغم برخی پیشرفت‌هایی که داشت، نتوانست یک تغییر یا انقلاب جدی را در خود به‌وجود آورد و به گمان برخی از اندیشمندان آخرسر با رکود و افول مواجه شد. در این نوشتار، به بررسی و ارزیابی برخی از عواملی می‌پردازیم که از آن‌ها به عنوان موانع بروز تحول در علم‌ورزی تمدن اسلامی یاد می‌شود. در این راستا عواملی مانند حاکمیت تفکر اشعری و تضادش با پژوهش در علوم تجربی، نبود حمایت‌های اجتماعی و اقتصادی، و همچنین فلسفه ارسطویی را بررسی و تحلیل می‌کنیم. سعی می‌کنیم نشان دهیم که اشاعره آنگونه که عموما تصور می‌شود، مخالف علم‌ورزی نبودند و چه بسا اگر واقعا چهارچوب فکری آنان در علم‌ورزی حاکمیت پیدا می‌کرد، احتمالا شاهد تحولاتی چشم‌گیر در علم تمدن اسلامی می‌بودیم. بدین ترتیب، نقش تخریبی اشاعره را تعدیل می‌کنیم. در ادامه، ضمن پذیرش اهمیت حمایت‌های اجتماعی و اقتصادی در توسعه علم در دوران طلایی تمدن اسلامی، لزوم توجه به روش‌شناسی را مورد تاکید قرار می‌دهیم. با تکیه بر مثال‌هایی تاریخی از نورشناسی ابن هیثم و اسطرلاب زورقی، از یک طرف، نقش تخریبی روش‌شناسی مبتنی بر فلسفه ارسطو را مجددا تایید می‌کنیم و، از طرف دیگر، مساهمت‌مان در رابطه با تعدیل نقش تخریبی اشاعره را به شکل انضمامی‌تری توضیح می-دهیم.

the puzzele of scientific revolution in islamic civilization

science in islamic civilization, despite some progress, could not create any serious change or revolution in itself, and according to some authors, it eventually faced stagnation and decline. in this article, we examine and evaluate ash’arism, lack of material support, and aristotelian philosophy (methodology) as obstacles to the scientific revolution. we try to show that, contrary to what is generally thought, the ash’arism were not opposed to reason in the natural world; perhaps, if their intellectual framework were really followed in science, we would witness some remarkable developments in the science of islamic civilization. while we accept the importance of material support in the advancement of science during the islamic golden age, we try to pay more attention to the methodology of science as other determining factor. by giving some historical examples from ibn haytham and the &zouraghi& astrolabe, we will reconfirm the destructive role of aristotelian philosophy, and at the same time we will corroborate our contribution in denying the destructive role of ash’arism.