متافیزیک قرآن؛ هستی‌شناسی کلام‌الهی در منظومۀ کلامی قاضی ابوبکر باقلانی

اشاعره درتقابل با جدال ایدئولوژیک و خشونت‌بار اهل حدیث و معتزله بر سر مخلوق و غیرمخلوق بودن قرآن و حدوث و قدم کلام الهی نظریة بینابینی کلام نفسی را ارائه کردند این نظریه از یک‌سو با قدیم وغیرمخلوق دانستن کلام نفسی، با اهل حدیث و با مخلوق و حادث دانستن کلام لفظی، با معتزله موافقت داشت و تعارض اهل‌حدیث و معتزله را تاحدود زیادی رفع کرد اما مانند هیچ‌کدام از آنان، کلام را تک‌‌بعدی و یک وجهی نمی‌بیند بلکه آن را امری دووجهی می‌داند. این نظریة بینابینی که توسط باقلانی تفصیل یافت مبتنی‌بر متافیزیک و هستی‌شناسی خاصی است که این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی می‌کوشد ماهیت کلام ‌الهی و رویکرد متافیزیکی باقلانی به آن را درقالب چند مسئله به‌ترتیب منطقی بیان کند. به‌طور خلاصه باقلانی کلام را امری وجودی، واحد، ثابت و دارای معنی حقیقی می‌داند که تجلّی صفت ذات خداوند است و از سه جهت فلسفی، کلامی و زبانی، غیرتاریخمند است و با این‌که به زبان درآمده اما خود زبان نیز امری توقیفی غیرتاریخمند است وبه تبع آن، معرفت و فهم دینی هم وجهی غیرتاریخمند پیدا می‌کند. کلام نفسی واحد در هر دوره‌ای به زبانی خاص پدیدار شده است و کتب مقدس ادیان ابراهیمی، صورت‌های زبانی کلام نفسی واحد و ثابت هستند که در هر دوره‌ای در امتداد یکدیگر، صورت تشریعی جدیدی یافته‌اند و از آن‌جا که کلام الهی وجهی دوگانه دارد نیازمند تبیین مکانیسم تبدیل آن از نفسی به لفظ و تعابیر زبانی است.

metaphysics of the qur’an;the ontology of divine word in the theological system of qadi abu bakr al-baqillani

the ash’arites, in contrast to the ideological and violent controversy of the hadithists and the mu’tazilites over the creation and non-creation of the qur’an and the occurrence and step of the divine word, presented the intermediate theory of the word of the soul. the ahl al-hadith, and with the creation and the event of the word, agreed with the mu’tazilites and resolved the conflict between the hadiths and the mu’tazilites to a large extent, but like none of them, he did not see the word as one-dimensional and one-sided, but considered it as a two-dimensional matter. this intermediate theory, which was elaborated by baqalani, is based on special metaphysics and ontology. this descriptive-analytical research tries to express the nature of baqalani’s theology and metaphysical approach to it in the form of several issues in a logical order. in short, baqalani considers the word to be an existential, single, fixed and meaningful thing, which is the manifestation of the attribute of god’s essence, and is non-historical in three philosophical, theological, and linguistic aspects. it also finds a non-historical aspect of religious knowledge and understanding. the word of the single soul has appeared in a specific language in each period, and the holy books of the abrahamic religions are the linguistic forms of the word of the single soul, which in each period have found a new legislative form. and linguistic interpretations.