متافیزیک کلام‌الهی؛ هستی‌شناسی وحی در منظومۀ کلامی معتزله

در دورۀ میانه، بعد از توحید الهی، یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد اختلاف فرق اسلامی بحث درباب ماهیت کلام‌الهی بود که هردوی معتزله و اهل‌حدیث آن را صوت و لفظ می‌دانستند با این تفاوت که کلام‌الهی نزد معتزله حادث و مخلوق خدا بود و نزد اهل‌حدیث، قدیم و غیرمخلوق. پایان این منازعه نه با منطق عقل و استدلال بلکه با قدرت و زور به محنت قرآن انجامید. فرجام ایدئولوژیک این ماجرا، مسائل بسیاری را بدون پاسخ باقی گذاشت که پرداختن به آن راه‌گشای بسیاری از مسائل دیگر خواهد بود. نظریۀ کلام‌الهی نزد معتزله مبتنی بر متافیزیک خاصی است که از رهگذر تبیین نوع رویکرد متافیزیکی به آن، می‌توان به فهمی بهتر از کلام‌الهی نائل شد این پژوهش به‌روش توصیفی- تحلیلی می‌کوشد رویکرد متافیزیکی معتزله به کلام‌الهی را درقالب چند مسئله به‌ترتیب منطقی بیان کند که ماهیت کلام‌الهی چیست؟ آیا امری هستی‌شناختی است یا معرفت‌شناختی و معناشناختی؟ دارای معانی واقعی است؟ امری انسانی است یا الهی؟ کلام‌الهی چه نسبتی با تاریخمندی دارد؟ رابطۀ ادیان با یکدیگر چگونه است؟ به‌طور خلاصه، کلام الهی، فعل گفتاری خداوند است که به‌لحاظ فاعلی، دو-عاملیتی و به لحاظ فعل بودن، چند-عملی است که از جهت منشا صدور قصد، الهی و از جهت منشا صدور لفظ، انسانیْ است و از سه جهت زبانی، فلسفی و کلامی، حادث و تاریخمند است و بر مبنای آن، رابطه ادیان ابراهیمی، به‌لحاظ ماهوی، استقلالی است.

metaphysics of the divine word; ontology of revelation in mu’tazilites theological system

in the middle ages, after the divine monotheism, one of the most important issues in the islamic sect was the discussion of the nature of the divine word, which both the mu’tazilites and the ahl-al hadith considered sound and words, with the difference that the divine word was an event and a creature of god and in ahl-al hadith, was ancient . the end of conflict led to the hardship of the qur’an, not with the logic of reason, but with power and force. the ideological end of this story left many questions unanswered, and addressing it will solve many issues. the theory of the divine word for the mu’tazilites is based on a special metaphysics that can be achieved by explaining the type of metaphysical approach to a better understanding of the divine theology. what is the nature of the divine word? is it ontological or epistemological and semantic? has real meanings? is it human or divine? what does the divine word have to do with history? how do religions relate to each other? in short, the divine word is the verbal act of god, which in terms of actuality, two-member and in terms of verb, is multi-actual, which is human in terms of the source of the issuance of intention, and human in terms of the source of the word, and it is an event and a historian in three aspects: linguistic, philosophical and theological. and according to it, the relationship between the abrahamic religions is essentially independent