تفسیر ایدئالیستی از معرفت‌شناسی حکمت متعالیه بر پایه فاعلیت ذهن

نگارندگان در این مقاله معتقدند در فلسفه صدرا مرجعیت عالم خارج شانیت معرفتی خود را در مقام بالعرض از دست می‌دهد و صرفاً نقش تلنگری را ایفا می‌کند تا عاقل، معقولی را که از سنخ خویش است -یعنی معقول بالذات- از روی عین خارجی انشا کند و از طریق آن، به عالم علم پیدا کند. ساحت معرفتی در اختیار معقول بالذات که واقعیت علم است، قرار می‌گیرد و عالم خارج با استفاده از تعیناتی که عاقل در وعای ذهن ایجاد می‌کند، شناخته می‌شود و حیث مطابقت عین و ذهن و حلول صورت و نقش‏بستن آن بر نفس زیر سوال می‌رود. نگارندگان در این مجال می‏کوشند با کمک‏گرفتن از معرفت‏شناسی کانتی -که در آن حیث ذهن در تکوین معرفت نقش محوری را به عهده دارد- تفسیری ایدئالیستی از اندیشه ملاصدرا ارائه دهند. اگر عاقل در اندیشه صدرا به لحاظ معرفتی مقدم بر عالم خارج قرار بگیرد و عالم خارج تنها از طریق تعینات عقل شناخته ‌شود، دیگر حالت تطابق مستقیم عین و ذهن و مرجعیت عین خارجی نسبت به نفس، منتفی خواهد شد. رویکرد صدرالمتالهین به عالم بُردار معرفتی سنتی جهان اسلام را زیر و رو می‌‌کند؛ چراکه بردار با صدرا از معقول به واقع حرکت می‌کند نه بر عکس. اصالت از آن عاقل است و عین تنها شان معرفتی خود را از آن وام می‌گیرد.

criticism idealistic interpretation of the epistemology of transcendental wisdom based on the agency of the mind

in this article, the author believes that in sadra’s philosophy, the authority of the external world loses its epistemological dignity on accidental stage and merely plays the role of a trigger for the intelligent to compose the intellectual that is of his own origin - that is, intellectual by itself- from the external object, and through it, be aware of the world. the field of knowledge is placed in the possession of the rational by itself, which is the reality of knowledge, and the external world is known by using the determinations that the intelligent in the receptacle of the mind, and the compatibility of the object and the mind, and the incarnation of the form and its role on the soul are questioned. the author try to provide an idealistic interpretation of mulla sadra’s thought by taking help from kantian epistemology - in which the mind plays a central role in the development of knowledge. if, in sadra’s thought, the intelligent is epistemically prior to the external world and the external world is known only through the determination of the intellect, then state of direct correspondence between the object and the mind and the reference of the external object to the soul will be ruled out. mulla sadra’s approach to the world overturns the traditional epistemological vector of the islamic world; because the vector moves from the intellectual to reality with sadra, not the other way around. originality is for the intelligent, and object only borrows its epistemological dignity from it.